FrMaLeV

**mumsema** · 24-10-2007

Riya başlıklı yazı Mumsema Riya Forum Alev

Riya
Bu çalışmada "riya" konusunu öncelikle âyet-i kerîmeler ve hadîs-i şerîflerde geçtiği şekliyle anlamaya çalışacağız

Âyet-i kerîmelerde riyâ konusunu sadece "riyâ/gösteriş" kelimesinin yer aldığı âyet-i kerîmeler itibarı ile incelemeye uğraşacağız

Ancak konuyu siyak-sibak bütünlüğü içerisinde anlamanın daha uygun olduğunu düşündüğümüz yerlerde önceki ve sonraki âyet-i kerîmelerle de irtibat kurmanın önemli olabileceğini düşünmekteyiz

Ayrıca bazı İslam büyüklerinin bu konudaki görüşlerine yer verecek, riya sayılan/sayılmayan hususlara değineceğiz

Âyet-i Kerîmelerde Riya
Türkçemizde özü sözü bir olmamak, inandığı gibi hareket etmeyiş, gösteriş, iki yüzlülük gibi manalara gelen "riya" kelimesi, Kur'ân-ı Kerîm'de beş kadar âyet-i kerîmede yer almaktadır

Bu âyet-i kerîmelerden ikisinde, Allâh yolunda malını harcayan kimselerin insanlara gösteriş yapmasından haber verilmekte ve Müslümanlar ikaz edilmektedir

Diğer ikisinde ise namazlarını ya da daha geniş ifadesi ile ibadet ü taatlerini insanlara göstermeyi adeta huy edinmiş kimselerin varlığından haber verilmekte ve gösteriş amaçlı bu tutum yerilmektedir

Son âyet-i kerîmede ise dini gayret adına hareket edenlerin şımarıklık ve insanlara gösteriş maksatlı davranışlarından haber verilerek bir dizi emir ve tavsiye yer almaktadır

Şimdi bu âyet-i kerîmeleri sırası ile görmeye çalışalım

Bakara suresinde Allah Teâlâ şöyle buyuruyor:

"Mallarını Allah yolunda harcayıp da infaklarının ardından minnet altında bırakmayanlar, rahatsızlık vermeyenler yok mu, işte onların Rab'leri katında mükâfatları vardır

Onlara hiç bir endişe yoktur ve onlar üzüntü de duymayacaklardır

Bir tatlı söz, bir kusur bağışlama, peşinden incitme gelen maddî yardımdan (sadakadan) çok daha iyidir

Zira Allah ganî ve halîmdir

Ey iman edenler! Sadaka verdiğiniz kimseleri minnet altında bırakmak, incitmek suretiyle o sadakalarınızı boşa çıkarmayın

Allah'a da, âhirete de inanmadığı halde sırf insanlara gösteriş yapmak için malını harcayan kimsenin durumuna düşmeyin

Onun durumu, üzerinde toprak bulunan kaygan bir kayaya benzer ki, şiddetli bir yağmur yağar yağmaz toprağı kayıverir, cascavlak kalır

Öyleleri işledikleri hiçbir şeyden sevap ve mükâfat elde edemezler

Zira Allah inkârcılar güruhunu hidayet etmez, emellerine kavuşturmaz

" (Bakara Suresi, 2/262-4)

Bu âyet-i kerîmelerde riya ile ilgili yer alan pek çok unsurdan görebildiklerimizi şu şekilde sıralamak istiyoruz:

a

Sadaka verenlerin, sadaka verdikleri kişileri minnet duygusu altında bırakacak tavır ya da onların ağırına gidecek bir söz, tutum ve davranış içerisinde bulundukları takdirde sadakalarının Allâh katında geçersiz olacağı gerçeği hatırlatılmaktadır

b

İman sahiplerinin böyle bir riya ve gösterişten uzak durmalarını belirten açık bir yasaklama bulunmaktadır

c

Yaptıkları maddi yardımları, minnet altında bırakma veya başa kakma sureti ile verenlerin, aslında mallarını Allâh'a ve âhiret gününe inanmaksızın sırf insanlara gösteriş yapma, caka satma amacı sebebi ile boşa harcamış kimseler gibi olacakları uyarısı yapılmaktadır

d

Böyle kişilerin durumu, kayanın üzerini kaplayan ve yağmurla hemen gidiveren incecik toprak tabakasına benzetilmiştir

Son maddede yer alan benzetme üzerinde biraz durmak istiyoruz

Bilindiği üzere sadakalardaki temel hedeflerden bir tanesi, zenginlerin fakirlere karşı kalplerinin yumuşamasını temin etme ve fakirlere maddi anlamda yardımcı olmadır

Öyle ise, sadakayı alan kişiyi minnet altında bırakacak, adeta aşağılayacak, 'görünürde' insanî yardım olan katı kalpli bir davranış yerine, âyet-i kerîmede emir buyrulduğu şekilde kalbî yumuşaklığı gösteren bir tatlı söz veya bir kusur bağışlamanın dahi insanı aşağılayan ve gösteriş maksatlı bir yardımdan daha iyi olduğu görülmektedir

Âyet-i kerîmedeki benzetme gerçekten de muhteşemdir

Yağmurun yağması ile birlikte toprak tabakasının akıp gitmesi sonucunda nasıl kaya tabakası çıplak bir şekilde kalıyorsa, Allâh'a ve âhiret gününe yeterince iman edememiş ve sadakalarını insanlara sırf gösteriş olsun diye sarf etmiş insanların kalplerinin katılıkları ve taş gibi oldukları hesap ve mizan gününde açığa çıkacaktır

Dolayısı ile bu âyet-i kerîmede kaya kısırlığa, yağmur berekete, toprak unsuru ise doğurganlığa benzetilmiştir denilebilir

Mallarını sırf başkalarına gösteriş için sarf eden kişileri Cenâb-ı Hakk'ın sevmediği, o kişiye şeytanın arkadaş olduğu da şimdi aktaracağımız âyet-i kerîmeden anlaşılmaktadır:

"Mallarını halka gösteriş için harcayıp Allah'a ve âhiret gününe iman etmeyen kimseleri de Allah elbette sevmez

Şeytan kimin arkadaşı olursa, artık o arkadaşların en kötüsüne düşmüş demektir

" (Nisâ Suresi, 4/38)

Gösteriş ile ilgili diğer âyet-i kerîmede ise Cenâb-ı Hak şöyle buyurmaktadır:

"Münafıklar Allah'ı aldatmaya çalışırlar, ama Allah onların hilelerini ve oyunlarını bozar

Onlar namaza kalkarken üşene üşene kalkarlar, müminlere gösteriş yaparlar

Yoksa aslında Allah'ı pek az hatırlarlar

" (Nisâ Suresi, 4/142)

Bu âyet-i kerîmede yer alan ana hususlardan bir tanesi, aslında Allâh'a, peygamberlerine, meleklerine, âhiret gününe tam olarak inanamamış ve dolayısıyla da nifak/münafıklık içerisindeki kişilerin, imanın oldukça ehemmiyetli bir tezahürü olan namaz esnasındaki psikolojilerini yani namaza üşenerek kalkmalarını ve namaz içindeki gerçek durumlarını tasvir etmesidir

Bu psikolojik tasvirde pek çok unsurdan ikisi dikkatimizi çekmektedir:

a

Bu şekildeki insanların özellikle de cemaatle eda edilen namazlar esnasında namazlarını üşene üşene, istemeye istemeye kılmaları

b

Namaz kılmak zorunda kaldığında da insanların beğenisi için gayret etmeleri, diğer insanlar görsünler diye ruku ve secdeleri uzun tutmaları, ta'dîl-i erkâna riayet etmeye çalışmaları

Münafıkları resmeden yukarıdaki âyet-i kerîmeye bir yönü ile benzer ve hemen her Müslüman'ın ezberinde olduğunu düşündüğümüz Mâun Suresindeki âyet-i kerîmelerde ise şöyle buyrulmaktadır:

"Vay haline şöyle namaz kılanların: Ki onlar namazlarından gafildirler (Kıldıkları namazın değerini bilmez, namaza gereken ihtimamı göstermezler)

Namazlarını gösteriş için kılarlar, zekât ve diğer yardımlarını esirger, vermezler

" (Mâûn Suresi, 107/4-7)
Büyük müfessir Elmalılı Hamdi Yazır'ın bu âyet-i kerîme ile ilgili yaklaşımını buraya almak istiyoruz

Hamdi Yazır'a göre riya kelimesi ile akla gelen manalardan bazıları şöyledir:

1

Mesela namaz kıldığı vakit Allah için halis niyet ile kılmayıp dünyevî bir takım maksatları için kılma

2

Başkalarının kendisini görebileceği yerlerde namaz kıldığı halde diğer yerlerde namazı kılmama ya da hafif tutma

3

Kıldığı namazlarda Hakk'ı huşu içerisinde tazim olarak değil de 'iki yatış bir kıntış bakış' tan ibaret bir gösteriş halinde olma

Elmalı'lı, bu âyet-i kerîmede "musallî" kelimesi geçtiği için büsbütün namazı terk etmekte olanların namazda riyakarlıklarından bahsedilemeyeceğinin açık olduğunu belirtiyor

(Elmalı'lı, Hak Dini Kur'ân Dili, 9/342)

Enfal Suresi 47

âyet-i kerîmede ise Cenâb-ı Hak şöyle buyurmaktadır:

"Memleketlerinden savaşa çalım satarak, halka gösteriş yaparak çıkan ve Allah yolundan insanları uzaklaştıranlar gibi olmayın

Allah onların bütün yaptıklarını çepeçevre kuşatmıştır

" (Enfâl Suresi, 8/47)

Şimdi, çok geniş anlam tabakalarına sahip olan bu âyet-i kerîmeye, görebildiğimiz bazı açılar itibariyle bakmaya çalışacağız

Bugün, toplumlararası ilişkilerde sadece silahlı savaşların cereyan etmediği hemen herkesin malumudur

Günümüz fen ve tekniğinin ilerlemesi ile savaşlar aynı zamanda ekonomik, siyasî, kültürel, fikrî, sınaî ve teknolojik alanlarda alabildiğine cereyan etmektedir

Bu âfâkî alanlara ilaveten bir de enfüsî alanda verilen savaşlar vardır

Anlamaya çalıştığımız 47

âyet-i kerîmede "fieten" (topluluk, birlik) kelimesinin Kur'ân-ı Kerîm'de dokuz yerde "askerî birlik" manasına geldiği, diğer iki istisnasında ise doğrudan "topluluk" manasına olduğu görülmektedir

Allâhu a'lem bu durumda, 47

âyet-i kerîmede yasaklanan "şımarıklık, gösteriş ve Allâh yolundan alıkoyma" yanlışlıklarının, sırf silahlı savaşlar esnasında uzak durulması gereken tutum ve davranışlara inhisar ettirilmemesi, aynı zamanda kültürel, fikrî ve enfüsî manada cereyan eden savaşlarda da "şımarıklıktan uzak durma, insanlara gösteriş yapmama ve İslâmî-imanî hizmetleri tenkit vb

yollarla baltalamama" gibi manalar anlaşılabilir

Hadîs-i Şerîflerde Riya Konusu
Riya-gösteriş konusunun anlatıldığı hadîs-i şerîflerden bir kısmını burada vermeye çalışacağız

Öncelikle riya/gösteriş, bir hadîs-i şerîfte geçen ifade ile "debîbü'n-neml"i andıran, yani geceleyin yürüyen "karıncanın ayak izi" gibidir

(Ahmed b

Hanbel, 4/403) Ayrıca Efendimiz (s

a

s

), riya/gösterişi "küçük şirk" olarak da vasıflandırmaktadır

Bir defasında Nebiyy-i Ekrem (s

a

s

) Efendimiz söyle buyurdular:

- "Sizin hakkınızda en çok korktuğum şey küçük şirktir

" Ashab-ı Kiram dediler ki:

- "Ya Resûlallah, küçük şirk nedir?" Resûlullah (s

a

s

):

- "Riyadır

Yani başkalarına gösteriş için ibadet yapmaktır

Allahu Teala, kıyamet günü herkesin amelinin karşılığını verirken, insanlara gösteriş için ibadet yapanlara şöyle der: "Dünyada kendileri için gösteriş yaptığınız kimselere gidin

Bakın bakalım onların yanında size verecekleri bir şey bulabiliyor musunuz?" (Ahmed b

Hanbel, Müsned, V, 428)

Şeddad b

Evs, Efendimiz (s

a

s

)'in

- "Ümmetim hakkında iki şeyden korkuyorum: Şirk ve gizli şehvet

" uyarısı üzerine:

- "Ey Allah'ın Resulü! Senden sonra ümmetin Allah'a ortak mı koşacak?" demiş, Efendimiz (s

a

s

) de:

- "Evet, ama onlar Güneş'e, Ay'a, taşa ve puta tapmayacaklar

Fakat amelleri ile gösteriş yapacaklar" buyurmuştur

(Ahmed b

Hanbel, Müsned, IV/124)

"Riya"nın, Efendimiz (s

a

s

)'in yüksek beyanları içerisinde "küçük şirk" olarak vasıflandırılması, şimdi aktarmaya çalışacağımız kudsî hadîs-i şerîf ile de desteklenmiş olmaktadır

Ebû Hüreyre (r

a) Resûlullah (s

a

s

)'i şöyle buyururken dinlemiştir:

- "Allah Teâlâ buyurdu ki: "Ben, kendisine şirk koşulmasından en uzak olanım

Kim işlediği amelde benden başkasını bana ortak kabul ederse, o kişiyi ortak koştuğu ile baş başa bırakırım

" (Müslim, Zühd, 46)

Bilindiği üzere dini açıdan insanların Allâh'a olan yakınlıklarında, onlara Allah tarafından ihsan edilen maddi-manevî lütufların vesilelik planında büyük önemi bulunmaktadır

Mesela şehidler, Efendimiz (s

a

s

) ile beraber haşrolma gibi oldukça kıymetli bir manevi makama aday yüksek şahsiyetlerdir

Keza Müslüman fertler, Allâh'ın kendilerine ihsan etmiş olduğu manevi donanımlarını takva elbisesi ile süsleyip Allâh'ın rızası istikametinde çalışmak durumundadırlar

Aksi durumda olanların, Cennet'in kokusunu bile duyamayacakları konusunda Efendimiz (s

a

s

)'in şiddetli bir uyarısı bulunmaktadır

(Ebu Davud, İlim, 12) Zenginler de kendilerine verilmiş bulunan maddî zenginlikleri Allâh yolu ve rızasında kullanma ile mükellef tutulmuşlardır

İşte bu üç kategorinin yer aldığı ve şimdi aktarmaya çalışacağımız hadîs-i şerîf, bizlere gerçekten de çok önemli ikazlarda bulunmakta, insanlara gösteriş yapmamayı, onların beğenisini esas maksat haline getirmemeyi, aksi bir niyet ve düşüncenin, kişiyi sorgu-sual anında nasıl müflis bir duruma düşürebileceğinin uyarı ışıklarını adeta yakıp söndürmektedir

Resûlullah (s

a

s

) şöyle buyuruyor:

"Kıyamet günü hesabı ilk görülecek kişi, şehit düşmüş bir kimse olup huzura getirilir

Allah Teâlâ ona verdiği nimetleri hatırlatır, o da hatırlar ve bunlara kavuştuğunu itiraf eder

Cenâb-ı Hak:

- "Peki, bunlara karşılık ne yaptın?" buyurur

- "Şehid düşünceye kadar senin uğrunda cihad ettim" diye cevap verir

- "Yalan söylüyorsun

Sen, "Ne babayiğit adam!" desinler diye savaştın, o da denildi" buyurur

Sonra emrolunur da o kişi yüzüstü cehenneme atılır

Bu defa ilim öğrenmiş, öğretmiş ve Kur'an okumuş bir kişi huzura getirilir

Allah ona da verdiği nimetleri hatırlatır

O da hatırlar ve itiraf eder

Ona da:

- "Peki, bu nimetlere karşılık ne yaptın?" diye sorar

- "İlim öğrendim, öğrettim ve senin rızan için Kur'an okudum" cevabını verir

- "Yalan söylüyorsun

Sen "âlim" desinler diye ilim öğrendin, "ne güzel okuyor" desinler diye Kur'an okudun

Bunlar da senin hakkında söylendi" buyurur

Sonra emrolunur o da yüzüstü cehenneme atılır

(Daha sonra) Allah'ın kendisine her çeşit mal ve imkân verdiği bir kişi getirilir

Allah verdiği nimetleri ona da hatırlatır

Hatırlar ve itiraf eder

- "Peki ya sen bu nimetlere karşılık ne yaptın?" buyurur

- "Verilmesini sevdiğin, razı olduğun hiç bir yerden esirgemedim, sadece senin rızânı kazanmak için verdim, harcadım" der

- "Yalan söylüyorsun

Hâlbuki sen, bütün yaptıklarını "ne cömert adam" desinler diye yaptın

Bu da senin için zaten söylendi" buyurur

Emrolunur bu da yüzüstü cehenneme atılır

(Müslim, İmâre, 152)
Cömert bir insan hakkında başkalarının "ne cömert adam!" demesi her zaman bir tehlike midir? Yoksa esas tehlike insanın iç dünyası itibarı ile böyle bir övgüyü talep etmesi ve neticede de başkalarının takdirkâr sözlerine ulaşmış olmak mıdır? Burada daha ziyade ikinci kısımda yer almanın tehlikeli olacağı, iç dünyası itibarı ile böyle bir talebi olmadığı halde insanların övgüsüne maruz kalmanın çok büyük bir problem meydana getirmeyebileceği şimdi aktaracağımız hadîs-i şerîften anlaşılmaktadır

Ebû Zer (r

a

)'in naklettiğine göre ashabtan birisi bu konuda aydınlanmak istemiş ve Resûlullah (s

a

s

)'e şöyle bir soru sormuştur:

- Ya Resûlallah! Bir kimse hayır yapar da halk bu sebeple onu överse, buna ne buyurursunuz? Efendimiz (s

a

s

) onun bu sorusuna:

- "Bu, mü'min için bir peşin müjdedir" şeklinde cevap vermiştir

(Müslim, Birr, 166)

Riya Konusundaki Değerlendirmeler
Âyet-i kerîmeler ve hadîs-i şerîflerden sonra riya konusunu hem İmam Gazali hazretlerinden hem de çağımızın büyük mütefekkirlerinden kısaca görmeye çalışacağız

İmam Gazalî hazretlerine göre riya, Allâh'a ibadetle kulları hedeflemek, onları avlamaya çalışmaktır

Kendisi ile riya yapılan konular genellikle şu şekillerdedir:

a

Varlık ile gösteriş

Bu kısımdaki riya ve gösteriş güzel elbiseler, kıymetli vasıtalar, geniş evler, rengârenk ev eşyaları vb

dir

b

Davranışlarla gösteriş yapma

Mesela, dini davranışlar itibarı ile namazlarda başkasının görmesini umarak uzun rükûlar ve secdeler yapmak, renginin ahiret endişesi ile sarardığını ima etmek, zayıflığını az yediği iması ile göstermeye çalışmak, dini faaliyetlerinin saç-sakalını düzgün tutmaya fırsat vermediğini göstermeye çalışmak vb

gibi

Dünyevi davranışlar itibarı ile ise kibir ve çalımla yürümek, başkalarını küçümsemek vb

gibi

Gazalî'ye göre riya ve gösterişteki temel rükünler üçtür:

1

Doğrudan riyanın, gösterişin kastedilmesi

En tehlikeli kategori budur

2

Riyakârlıkla ulaşılmak istenen hedef

Bu mal, makam veya daha başka herhangi bir hedef olabilir

Dürüstlük görüntüsü vererek halkı aldatmaya çalışma, vatanperver görünerek aslında nefsinde yerleşmiş bulunan başkalarına düşmanlık duygularını tatmin etmeye çalışma gibi

3

Kendisi ile gösteriş yapılan davranış ya da nesne

İman esasları konusunda tam bir inanç hali bulunmadığı halde inanıyormuş gibi yapma

Dinin asıllarını kabul etmekle birlikte ibadetler vasıtası ile gösteriş yapma

Gayesi rükû ve secdeleri hafif bir şekilde namaz kılmak olan bir kimsenin başkalarının yanında iken ibadetlerinde hassasmış gibi davranması

Kişinin, özellikle ibadetlerdeki riya ve gösterişinin en açık alameti, halkın kendi ibadetini görmesine sevinme hissidir

Bu durum, Hakk'a değil de halka iltifat anlamı taşımaktadır

Hâlbuki kişinin kalbinde, insanların ibadetlere muttali olması ile olmaması arasında bir fark bulunmamalıdır

(İ

Gazali, İhya, C

7, ss

433-567)

Riya-Gösteriş Kategorisine Giren Durumlar
Bediüzzaman Hazretleri kanaatsizliğin riya kapısını açabileceğini belirtmektedir

(Bediüzzaman, Lem'alar / On Dokuzuncu Lem'a, s

660) Müstağni olmada ise riya kapısı kapanmakla birlikte ihlas kapısı açılmaktadır

(Bediüzzaman, Lem'alar / On Dokuzuncu Lem'a, s

661) Sevap hırsının ve ahirete ait vazifelerdeki kanaatsizliğin insanı riyaya sevk edebileceğini belirten Bediüzzaman, (Bediüzzaman, Lem'alar / Yirminci Lem'a - s

663) hayır ve hasenatın halis bir niyet sayesinde hayat bulabileceğini, riya ile de bozulup yok olacağına işaret etmektedir

(Bediüzzaman, Mesnevî-i Nuriye, Şemme, s

1348)

Riyanın sebeplerinden birisinin korku olduğunu ifade eden Bediüzzaman, (Bediüzzaman, İşârâtü'l-İ'câz, Bakara Suresi, Ayet 8, s

1190) insanları riyaya sevk eden sebepleri şu şekilde ele almaktadır:

1

İman zayıflığı,
2

Hırs ve tamah,
3

Şöhret düşkünlüğü,
4

Emsallerini geçme arzusu,
5

Kendini fazla önemli görmek,
6

Layık olmadığı yüksek makamlarda bulunma arzusu

(Bediüzzaman, Kastamonu Lâhikası, Mektup no: 116, s

1639; Muhakemat, s

1992)

Riya-Gösteriş Kategorisine Dâhil Edilemeyecek Durumlar
Bediüzzaman Hazretleri insanların ibadet maksatlı bazı davranışlarının riya-gösteriş kategorisi içerisinde değerlendirilemeyeceğini belirtmektedir

Bediüzzaman, ibadetleri genel anlamda müspet ve menfi şeklinde ikiye ayırmaktadır

Müspet kısım herkesin malumu olan ibadetler, menfi kısım ise bela ve musibetler karşısında kişilerin sabır-şükür ekseninde ve tam bir itikatla Allâh'a (c

c) sığınması, O'nu düşünüp, yalvarmasıdır

Böyle bir davranış halis bir ibadet olacağından, dolayısı ile riya-insanlara gösteriş düşüncesi olmayacaktır

(Bediüzzaman, Lem'alar / İkinci Lem'a, s

581)

Bediüzzaman, dinî açıdan "sünnet" hükmündeki davranışlardan bir kısmının İslâmiyet alameti sayılan ya da "şeâir" dediğimiz dini tutum ve davranışlar olduğunu, bu türden dini davranışlarda ise riya-gösteriş bulunamayacağını belirtmektedir

Çünkü "şeâir" İslam toplumunun bütününü ilgilendiren bir ibadet şeklidir

Dolayısı ile bu şekilde "şeâir"den sayılan dini davranışlara da riya girmemekte, hatta bu ibadet nafile nevinden bile olsa şahsi farzlardan daha üstün hale gelmektedir

(Bediüzzaman, Lem'alar / On Birinci Lem'a, s

609)

Bediüzzaman Hazretleri bu husustaki oldukça orijinal tespitlerini Kastamonu Lahikası adlı eserinde biraz daha tafsilatlı bir şekilde anlatmaktadır

"Farz ve vaciplerde ve şeâir-i İslâmiyede ve sünnet-i seniyenin ittibâında ve haramların terkinde riya giremez; izharı, riya olamaz-meğer, gayet za'f-ı imanla beraber, fıtraten riyakâr ola

Belki, şeâir-i İslâmiyeye temas eden ibadetlerin izharları, ihfâsından çok derece daha sevaplı olduğunu, Hüccetü'l-İslâm İmam-ı Gazâlî (r

a

) gibi zatlar beyan ediyorlar

Sâir nevafilin ihfası çok sevaplı olduğu halde, şeaire temas eden, hususan böyle bid'alar zamanında ittibâ-ı sünnetin şerafetini gösteren ve böyle büyük kebâir içinde, haramların terkinde takvâyı izhar etmek, değil riya, belki ihfâsından pek çok derece daha sevaplı ve hâlistir

" (Bediüzzaman, Kastamonu Lahikası, s

1639)

Ancak dini vazife itibarı ile makamın iktiza ettiği yüksek vaziyetleri takınmanın riya olmayacağını belirten Bediüzzaman, (A

y

) bir imamın vazife esnasında tesbihleri açıktan yapmasının riya olmayacağını ifade etmektedir

(A

y

) Bediüzzaman bu düşüncesini kendi uygulamalarında da devam ettirmiştir

Yapmış olduğu tespihleri başkaları duyduğunda acaba bu davranışına riya girer mi endişesi duyduğunda, bu ibadetinin başkalarının istifadesi ya da taklidine sebep olabilmesi itibarı ile sevaplı hale dahi gelebileceğini kabul etmektedir

(Bediüzzaman, Şualar, On Üçüncü Şua, s

1002)

Bediüzzaman Hazretleri dini vazifelerin gerektirdiği vakur duruşların da insanların suistimal etmedikleri müddetçe riya sayılamayacağını kabul etmektedir

Mesela vazifeli bir imamın namaz tesbihatlarını insanların işiteceği derecede yüksek sesle yapmasını bu minvalde değerlendirmektedir

(A

y

)

Muhterem Fethullah Gülen, başkaları hakkında "riya yapıyor" düşüncesi ile sorumsuz bir şekilde davranamayacağımızı, bu konuda hiç kimsede bir mihenk taşı olmadığını belirterek önemli bir noktaya parmak basmaktadır

Gülen, insanların kendi nefisleri hakkında katı davranabileceklerini, ancak başkaları söz konusu olduğunda aslolanın hüsnü zan olması gerektiğini belirtmektedir

(Kırık Testi)

Hocaefendi, riyanın pek çok çeşidi olduğunu, bazılarının kalemi, düşüncesi, çok kitap karıştırması, bibliyografyadan haberdar olması vb

ile dahi riyaya girebileceğini belirtmektedir

Başkalarında olabilecek riya emarelerini fark etmede bazı işaretlerden söz edilebileceğini belirten Muhterem Gülen, meselâ, bir insanın diliyle, irfanıyla, tavrıyla mütevazı görünürken, kendinden daha aşağı olan kimselerin yanında çalıma geçtiğini belirtir

Demek ki o kişi, gerçekte mütevazı değildir

Günümüzde riyanın oldukça yaygınlaştığını belirten Hocaefendi; ödüller, plaketler, alkışlar, övgüler, yarışlar, vb

hemen hepsinin neredeyse mücessem birer riya, mücessem birer yalan olduğunu ifade etmektedir

(A

Ünal, F

Gülen'le Amerika'da Bir Ay, "Riya, Riyayı Tanıma ve Ondan Kurtulma")

Sonuç
Riya ya da gösteriş, insanın kalp, ruh ve zihin dünyasını oldukça fazla kirletebilecek, Cenâb-ı Hakk'ın sevmediği ve razı olmadığı bir kötü ahlak türüdür

İnsan, zaman zaman çevresinin kendisine yapmış olduğu mukayese baskılarına karşı koruyabilmek, kalp ve gönül huzuru ile Allâh'a yönelebilmeli, içinde bulunduğu görünür-görünmez bütün nimetlerinden dolayı Cenâb-ı Hakk'a şükür hisleri ile dolmalıdır

Salim bir kalp, mutmain bir nefis, kendisini ilgilendirmeyen hususlardan uzak bir zihin dünyası ile Allâh'a yaraşır bir kul olma yolunda ilerleme niyet ve azmine Allâh rızası refik olabilir

Bu ise bir insanın bekleyebileceği en büyük ihsandır

Sadece görünen dünyanın dar cidarlarında lüzumsuz mukayeselerle kalp, gönül ve ruh ufkumuzun aydınlığını yok etme, riya, gösteriş, başkalarına beğendirmeye çalışma vb

kötü ahlakın tesirlerine açık hale gelme yerine, Allâh'ın sonsuz bağışlayıcılığı, şefkati ve merhametine sığınma ve rıza eksenli davranmanın büyük ilâhi lütuflara vesile olacağı şüphesizdir

Dr

Musa Kazım GÜLÇÜR

24-10-2007	#1
Profil Bilgileri mumsema	Riya Riya başlıklı yazı Mumsema Riya Forum Alev Riya Bu çalışmada "riya" konusunu öncelikle âyet-i kerîmeler ve hadîs-i şerîflerde geçtiği şekliyle anlamaya çalışacağız Âyet-i kerîmelerde riyâ konusunu sadece "riyâ/gösteriş" kelimesinin yer aldığı âyet-i kerîmeler itibarı ile incelemeye uğraşacağız Ancak konuyu siyak-sibak bütünlüğü içerisinde anlamanın daha uygun olduğunu düşündüğümüz yerlerde önceki ve sonraki âyet-i kerîmelerle de irtibat kurmanın önemli olabileceğini düşünmekteyiz Ayrıca bazı İslam büyüklerinin bu konudaki görüşlerine yer verecek, riya sayılan/sayılmayan hususlara değineceğiz Âyet-i Kerîmelerde Riya Türkçemizde özü sözü bir olmamak, inandığı gibi hareket etmeyiş, gösteriş, iki yüzlülük gibi manalara gelen "riya" kelimesi, Kur'ân-ı Kerîm'de beş kadar âyet-i kerîmede yer almaktadır Bu âyet-i kerîmelerden ikisinde, Allâh yolunda malını harcayan kimselerin insanlara gösteriş yapmasından haber verilmekte ve Müslümanlar ikaz edilmektedir Diğer ikisinde ise namazlarını ya da daha geniş ifadesi ile ibadet ü taatlerini insanlara göstermeyi adeta huy edinmiş kimselerin varlığından haber verilmekte ve gösteriş amaçlı bu tutum yerilmektedir Son âyet-i kerîmede ise dini gayret adına hareket edenlerin şımarıklık ve insanlara gösteriş maksatlı davranışlarından haber verilerek bir dizi emir ve tavsiye yer almaktadır Şimdi bu âyet-i kerîmeleri sırası ile görmeye çalışalım Bakara suresinde Allah Teâlâ şöyle buyuruyor: "Mallarını Allah yolunda harcayıp da infaklarının ardından minnet altında bırakmayanlar, rahatsızlık vermeyenler yok mu, işte onların Rab'leri katında mükâfatları vardır Onlara hiç bir endişe yoktur ve onlar üzüntü de duymayacaklardır Bir tatlı söz, bir kusur bağışlama, peşinden incitme gelen maddî yardımdan (sadakadan) çok daha iyidir Zira Allah ganî ve halîmdir Ey iman edenler! Sadaka verdiğiniz kimseleri minnet altında bırakmak, incitmek suretiyle o sadakalarınızı boşa çıkarmayın Allah'a da, âhirete de inanmadığı halde sırf insanlara gösteriş yapmak için malını harcayan kimsenin durumuna düşmeyin Onun durumu, üzerinde toprak bulunan kaygan bir kayaya benzer ki, şiddetli bir yağmur yağar yağmaz toprağı kayıverir, cascavlak kalır Öyleleri işledikleri hiçbir şeyden sevap ve mükâfat elde edemezler Zira Allah inkârcılar güruhunu hidayet etmez, emellerine kavuşturmaz" (Bakara Suresi, 2/262-4) Bu âyet-i kerîmelerde riya ile ilgili yer alan pek çok unsurdan görebildiklerimizi şu şekilde sıralamak istiyoruz: a Sadaka verenlerin, sadaka verdikleri kişileri minnet duygusu altında bırakacak tavır ya da onların ağırına gidecek bir söz, tutum ve davranış içerisinde bulundukları takdirde sadakalarının Allâh katında geçersiz olacağı gerçeği hatırlatılmaktadır b İman sahiplerinin böyle bir riya ve gösterişten uzak durmalarını belirten açık bir yasaklama bulunmaktadır c Yaptıkları maddi yardımları, minnet altında bırakma veya başa kakma sureti ile verenlerin, aslında mallarını Allâh'a ve âhiret gününe inanmaksızın sırf insanlara gösteriş yapma, caka satma amacı sebebi ile boşa harcamış kimseler gibi olacakları uyarısı yapılmaktadır d Böyle kişilerin durumu, kayanın üzerini kaplayan ve yağmurla hemen gidiveren incecik toprak tabakasına benzetilmiştir Son maddede yer alan benzetme üzerinde biraz durmak istiyoruz Bilindiği üzere sadakalardaki temel hedeflerden bir tanesi, zenginlerin fakirlere karşı kalplerinin yumuşamasını temin etme ve fakirlere maddi anlamda yardımcı olmadır Öyle ise, sadakayı alan kişiyi minnet altında bırakacak, adeta aşağılayacak, 'görünürde' insanî yardım olan katı kalpli bir davranış yerine, âyet-i kerîmede emir buyrulduğu şekilde kalbî yumuşaklığı gösteren bir tatlı söz veya bir kusur bağışlamanın dahi insanı aşağılayan ve gösteriş maksatlı bir yardımdan daha iyi olduğu görülmektedir Âyet-i kerîmedeki benzetme gerçekten de muhteşemdir Yağmurun yağması ile birlikte toprak tabakasının akıp gitmesi sonucunda nasıl kaya tabakası çıplak bir şekilde kalıyorsa, Allâh'a ve âhiret gününe yeterince iman edememiş ve sadakalarını insanlara sırf gösteriş olsun diye sarf etmiş insanların kalplerinin katılıkları ve taş gibi oldukları hesap ve mizan gününde açığa çıkacaktır Dolayısı ile bu âyet-i kerîmede kaya kısırlığa, yağmur berekete, toprak unsuru ise doğurganlığa benzetilmiştir denilebilir Mallarını sırf başkalarına gösteriş için sarf eden kişileri Cenâb-ı Hakk'ın sevmediği, o kişiye şeytanın arkadaş olduğu da şimdi aktaracağımız âyet-i kerîmeden anlaşılmaktadır: "Mallarını halka gösteriş için harcayıp Allah'a ve âhiret gününe iman etmeyen kimseleri de Allah elbette sevmez Şeytan kimin arkadaşı olursa, artık o arkadaşların en kötüsüne düşmüş demektir" (Nisâ Suresi, 4/38) Gösteriş ile ilgili diğer âyet-i kerîmede ise Cenâb-ı Hak şöyle buyurmaktadır: "Münafıklar Allah'ı aldatmaya çalışırlar, ama Allah onların hilelerini ve oyunlarını bozar Onlar namaza kalkarken üşene üşene kalkarlar, müminlere gösteriş yaparlar Yoksa aslında Allah'ı pek az hatırlarlar" (Nisâ Suresi, 4/142) Bu âyet-i kerîmede yer alan ana hususlardan bir tanesi, aslında Allâh'a, peygamberlerine, meleklerine, âhiret gününe tam olarak inanamamış ve dolayısıyla da nifak/münafıklık içerisindeki kişilerin, imanın oldukça ehemmiyetli bir tezahürü olan namaz esnasındaki psikolojilerini yani namaza üşenerek kalkmalarını ve namaz içindeki gerçek durumlarını tasvir etmesidir Bu psikolojik tasvirde pek çok unsurdan ikisi dikkatimizi çekmektedir: a Bu şekildeki insanların özellikle de cemaatle eda edilen namazlar esnasında namazlarını üşene üşene, istemeye istemeye kılmaları b Namaz kılmak zorunda kaldığında da insanların beğenisi için gayret etmeleri, diğer insanlar görsünler diye ruku ve secdeleri uzun tutmaları, ta'dîl-i erkâna riayet etmeye çalışmaları Münafıkları resmeden yukarıdaki âyet-i kerîmeye bir yönü ile benzer ve hemen her Müslüman'ın ezberinde olduğunu düşündüğümüz Mâun Suresindeki âyet-i kerîmelerde ise şöyle buyrulmaktadır: "Vay haline şöyle namaz kılanların: Ki onlar namazlarından gafildirler (Kıldıkları namazın değerini bilmez, namaza gereken ihtimamı göstermezler) Namazlarını gösteriş için kılarlar, zekât ve diğer yardımlarını esirger, vermezler" (Mâûn Suresi, 107/4-7) Büyük müfessir Elmalılı Hamdi Yazır'ın bu âyet-i kerîme ile ilgili yaklaşımını buraya almak istiyoruz Hamdi Yazır'a göre riya kelimesi ile akla gelen manalardan bazıları şöyledir: 1 Mesela namaz kıldığı vakit Allah için halis niyet ile kılmayıp dünyevî bir takım maksatları için kılma 2 Başkalarının kendisini görebileceği yerlerde namaz kıldığı halde diğer yerlerde namazı kılmama ya da hafif tutma 3 Kıldığı namazlarda Hakk'ı huşu içerisinde tazim olarak değil de 'iki yatış bir kıntış bakış' tan ibaret bir gösteriş halinde olma Elmalı'lı, bu âyet-i kerîmede "musallî" kelimesi geçtiği için büsbütün namazı terk etmekte olanların namazda riyakarlıklarından bahsedilemeyeceğinin açık olduğunu belirtiyor (Elmalı'lı, Hak Dini Kur'ân Dili, 9/342) Enfal Suresi 47 âyet-i kerîmede ise Cenâb-ı Hak şöyle buyurmaktadır: "Memleketlerinden savaşa çalım satarak, halka gösteriş yaparak çıkan ve Allah yolundan insanları uzaklaştıranlar gibi olmayın Allah onların bütün yaptıklarını çepeçevre kuşatmıştır" (Enfâl Suresi, 8/47) Şimdi, çok geniş anlam tabakalarına sahip olan bu âyet-i kerîmeye, görebildiğimiz bazı açılar itibariyle bakmaya çalışacağız Bugün, toplumlararası ilişkilerde sadece silahlı savaşların cereyan etmediği hemen herkesin malumudur Günümüz fen ve tekniğinin ilerlemesi ile savaşlar aynı zamanda ekonomik, siyasî, kültürel, fikrî, sınaî ve teknolojik alanlarda alabildiğine cereyan etmektedir Bu âfâkî alanlara ilaveten bir de enfüsî alanda verilen savaşlar vardır Anlamaya çalıştığımız 47 âyet-i kerîmede "fieten" (topluluk, birlik) kelimesinin Kur'ân-ı Kerîm'de dokuz yerde "askerî birlik" manasına geldiği, diğer iki istisnasında ise doğrudan "topluluk" manasına olduğu görülmektedir Allâhu a'lem bu durumda, 47 âyet-i kerîmede yasaklanan "şımarıklık, gösteriş ve Allâh yolundan alıkoyma" yanlışlıklarının, sırf silahlı savaşlar esnasında uzak durulması gereken tutum ve davranışlara inhisar ettirilmemesi, aynı zamanda kültürel, fikrî ve enfüsî manada cereyan eden savaşlarda da "şımarıklıktan uzak durma, insanlara gösteriş yapmama ve İslâmî-imanî hizmetleri tenkit vb yollarla baltalamama" gibi manalar anlaşılabilir Hadîs-i Şerîflerde Riya Konusu Riya-gösteriş konusunun anlatıldığı hadîs-i şerîflerden bir kısmını burada vermeye çalışacağız Öncelikle riya/gösteriş, bir hadîs-i şerîfte geçen ifade ile "debîbü'n-neml"i andıran, yani geceleyin yürüyen "karıncanın ayak izi" gibidir (Ahmed b Hanbel, 4/403) Ayrıca Efendimiz (sas), riya/gösterişi "küçük şirk" olarak da vasıflandırmaktadır Bir defasında Nebiyy-i Ekrem (sas) Efendimiz söyle buyurdular: - "Sizin hakkınızda en çok korktuğum şey küçük şirktir" Ashab-ı Kiram dediler ki: - "Ya Resûlallah, küçük şirk nedir?" Resûlullah (sas): - "Riyadır Yani başkalarına gösteriş için ibadet yapmaktır Allahu Teala, kıyamet günü herkesin amelinin karşılığını verirken, insanlara gösteriş için ibadet yapanlara şöyle der: "Dünyada kendileri için gösteriş yaptığınız kimselere gidin Bakın bakalım onların yanında size verecekleri bir şey bulabiliyor musunuz?" (Ahmed b Hanbel, Müsned, V, 428) Şeddad b Evs, Efendimiz (sas)'in - "Ümmetim hakkında iki şeyden korkuyorum: Şirk ve gizli şehvet" uyarısı üzerine: - "Ey Allah'ın Resulü! Senden sonra ümmetin Allah'a ortak mı koşacak?" demiş, Efendimiz (sas) de: - "Evet, ama onlar Güneş'e, Ay'a, taşa ve puta tapmayacaklar Fakat amelleri ile gösteriş yapacaklar" buyurmuştur (Ahmed b Hanbel, Müsned, IV/124) "Riya"nın, Efendimiz (sas)'in yüksek beyanları içerisinde "küçük şirk" olarak vasıflandırılması, şimdi aktarmaya çalışacağımız kudsî hadîs-i şerîf ile de desteklenmiş olmaktadır Ebû Hüreyre (ra) Resûlullah (sas)'i şöyle buyururken dinlemiştir: - "Allah Teâlâ buyurdu ki: "Ben, kendisine şirk koşulmasından en uzak olanım Kim işlediği amelde benden başkasını bana ortak kabul ederse, o kişiyi ortak koştuğu ile baş başa bırakırım" (Müslim, Zühd, 46) Bilindiği üzere dini açıdan insanların Allâh'a olan yakınlıklarında, onlara Allah tarafından ihsan edilen maddi-manevî lütufların vesilelik planında büyük önemi bulunmaktadır Mesela şehidler, Efendimiz (sas) ile beraber haşrolma gibi oldukça kıymetli bir manevi makama aday yüksek şahsiyetlerdir Keza Müslüman fertler, Allâh'ın kendilerine ihsan etmiş olduğu manevi donanımlarını takva elbisesi ile süsleyip Allâh'ın rızası istikametinde çalışmak durumundadırlar Aksi durumda olanların, Cennet'in kokusunu bile duyamayacakları konusunda Efendimiz (sas)'in şiddetli bir uyarısı bulunmaktadır (Ebu Davud, İlim, 12) Zenginler de kendilerine verilmiş bulunan maddî zenginlikleri Allâh yolu ve rızasında kullanma ile mükellef tutulmuşlardır İşte bu üç kategorinin yer aldığı ve şimdi aktarmaya çalışacağımız hadîs-i şerîf, bizlere gerçekten de çok önemli ikazlarda bulunmakta, insanlara gösteriş yapmamayı, onların beğenisini esas maksat haline getirmemeyi, aksi bir niyet ve düşüncenin, kişiyi sorgu-sual anında nasıl müflis bir duruma düşürebileceğinin uyarı ışıklarını adeta yakıp söndürmektedir Resûlullah (sas) şöyle buyuruyor: "Kıyamet günü hesabı ilk görülecek kişi, şehit düşmüş bir kimse olup huzura getirilir Allah Teâlâ ona verdiği nimetleri hatırlatır, o da hatırlar ve bunlara kavuştuğunu itiraf eder Cenâb-ı Hak: - "Peki, bunlara karşılık ne yaptın?" buyurur - "Şehid düşünceye kadar senin uğrunda cihad ettim" diye cevap verir - "Yalan söylüyorsun Sen, "Ne babayiğit adam!" desinler diye savaştın, o da denildi" buyurur Sonra emrolunur da o kişi yüzüstü cehenneme atılır Bu defa ilim öğrenmiş, öğretmiş ve Kur'an okumuş bir kişi huzura getirilir Allah ona da verdiği nimetleri hatırlatır O da hatırlar ve itiraf eder Ona da: - "Peki, bu nimetlere karşılık ne yaptın?" diye sorar - "İlim öğrendim, öğrettim ve senin rızan için Kur'an okudum" cevabını verir - "Yalan söylüyorsun Sen "âlim" desinler diye ilim öğrendin, "ne güzel okuyor" desinler diye Kur'an okudun Bunlar da senin hakkında söylendi" buyurur Sonra emrolunur o da yüzüstü cehenneme atılır (Daha sonra) Allah'ın kendisine her çeşit mal ve imkân verdiği bir kişi getirilir Allah verdiği nimetleri ona da hatırlatır Hatırlar ve itiraf eder - "Peki ya sen bu nimetlere karşılık ne yaptın?" buyurur - "Verilmesini sevdiğin, razı olduğun hiç bir yerden esirgemedim, sadece senin rızânı kazanmak için verdim, harcadım" der - "Yalan söylüyorsun Hâlbuki sen, bütün yaptıklarını "ne cömert adam" desinler diye yaptın Bu da senin için zaten söylendi" buyurur Emrolunur bu da yüzüstü cehenneme atılır (Müslim, İmâre, 152) Cömert bir insan hakkında başkalarının "ne cömert adam!" demesi her zaman bir tehlike midir? Yoksa esas tehlike insanın iç dünyası itibarı ile böyle bir övgüyü talep etmesi ve neticede de başkalarının takdirkâr sözlerine ulaşmış olmak mıdır? Burada daha ziyade ikinci kısımda yer almanın tehlikeli olacağı, iç dünyası itibarı ile böyle bir talebi olmadığı halde insanların övgüsüne maruz kalmanın çok büyük bir problem meydana getirmeyebileceği şimdi aktaracağımız hadîs-i şerîften anlaşılmaktadır Ebû Zer (ra)'in naklettiğine göre ashabtan birisi bu konuda aydınlanmak istemiş ve Resûlullah (sas)'e şöyle bir soru sormuştur: - Ya Resûlallah! Bir kimse hayır yapar da halk bu sebeple onu överse, buna ne buyurursunuz? Efendimiz (sas) onun bu sorusuna: - "Bu, mü'min için bir peşin müjdedir" şeklinde cevap vermiştir (Müslim, Birr, 166) Riya Konusundaki Değerlendirmeler Âyet-i kerîmeler ve hadîs-i şerîflerden sonra riya konusunu hem İmam Gazali hazretlerinden hem de çağımızın büyük mütefekkirlerinden kısaca görmeye çalışacağız İmam Gazalî hazretlerine göre riya, Allâh'a ibadetle kulları hedeflemek, onları avlamaya çalışmaktır Kendisi ile riya yapılan konular genellikle şu şekillerdedir: a Varlık ile gösteriş Bu kısımdaki riya ve gösteriş güzel elbiseler, kıymetli vasıtalar, geniş evler, rengârenk ev eşyaları vbdir b Davranışlarla gösteriş yapma Mesela, dini davranışlar itibarı ile namazlarda başkasının görmesini umarak uzun rükûlar ve secdeler yapmak, renginin ahiret endişesi ile sarardığını ima etmek, zayıflığını az yediği iması ile göstermeye çalışmak, dini faaliyetlerinin saç-sakalını düzgün tutmaya fırsat vermediğini göstermeye çalışmak vb gibi Dünyevi davranışlar itibarı ile ise kibir ve çalımla yürümek, başkalarını küçümsemek vb gibi Gazalî'ye göre riya ve gösterişteki temel rükünler üçtür: 1 Doğrudan riyanın, gösterişin kastedilmesi En tehlikeli kategori budur 2 Riyakârlıkla ulaşılmak istenen hedef Bu mal, makam veya daha başka herhangi bir hedef olabilir Dürüstlük görüntüsü vererek halkı aldatmaya çalışma, vatanperver görünerek aslında nefsinde yerleşmiş bulunan başkalarına düşmanlık duygularını tatmin etmeye çalışma gibi 3 Kendisi ile gösteriş yapılan davranış ya da nesne İman esasları konusunda tam bir inanç hali bulunmadığı halde inanıyormuş gibi yapma Dinin asıllarını kabul etmekle birlikte ibadetler vasıtası ile gösteriş yapma Gayesi rükû ve secdeleri hafif bir şekilde namaz kılmak olan bir kimsenin başkalarının yanında iken ibadetlerinde hassasmış gibi davranması Kişinin, özellikle ibadetlerdeki riya ve gösterişinin en açık alameti, halkın kendi ibadetini görmesine sevinme hissidir Bu durum, Hakk'a değil de halka iltifat anlamı taşımaktadır Hâlbuki kişinin kalbinde, insanların ibadetlere muttali olması ile olmaması arasında bir fark bulunmamalıdır (İ Gazali, İhya, C 7, ss 433-567) Riya-Gösteriş Kategorisine Giren Durumlar Bediüzzaman Hazretleri kanaatsizliğin riya kapısını açabileceğini belirtmektedir (Bediüzzaman, Lem'alar / On Dokuzuncu Lem'a, s660) Müstağni olmada ise riya kapısı kapanmakla birlikte ihlas kapısı açılmaktadır (Bediüzzaman, Lem'alar / On Dokuzuncu Lem'a, s661) Sevap hırsının ve ahirete ait vazifelerdeki kanaatsizliğin insanı riyaya sevk edebileceğini belirten Bediüzzaman, (Bediüzzaman, Lem'alar / Yirminci Lem'a - s663) hayır ve hasenatın halis bir niyet sayesinde hayat bulabileceğini, riya ile de bozulup yok olacağına işaret etmektedir (Bediüzzaman, Mesnevî-i Nuriye, Şemme, s 1348) Riyanın sebeplerinden birisinin korku olduğunu ifade eden Bediüzzaman, (Bediüzzaman, İşârâtü'l-İ'câz, Bakara Suresi, Ayet 8, s 1190) insanları riyaya sevk eden sebepleri şu şekilde ele almaktadır: 1 İman zayıflığı, 2 Hırs ve tamah, 3 Şöhret düşkünlüğü, 4 Emsallerini geçme arzusu, 5 Kendini fazla önemli görmek, 6 Layık olmadığı yüksek makamlarda bulunma arzusu (Bediüzzaman, Kastamonu Lâhikası, Mektup no: 116, s 1639; Muhakemat, s 1992) Riya-Gösteriş Kategorisine Dâhil Edilemeyecek Durumlar Bediüzzaman Hazretleri insanların ibadet maksatlı bazı davranışlarının riya-gösteriş kategorisi içerisinde değerlendirilemeyeceğini belirtmektedir Bediüzzaman, ibadetleri genel anlamda müspet ve menfi şeklinde ikiye ayırmaktadır Müspet kısım herkesin malumu olan ibadetler, menfi kısım ise bela ve musibetler karşısında kişilerin sabır-şükür ekseninde ve tam bir itikatla Allâh'a (cc) sığınması, O'nu düşünüp, yalvarmasıdır Böyle bir davranış halis bir ibadet olacağından, dolayısı ile riya-insanlara gösteriş düşüncesi olmayacaktır (Bediüzzaman, Lem'alar / İkinci Lem'a, s581) Bediüzzaman, dinî açıdan "sünnet" hükmündeki davranışlardan bir kısmının İslâmiyet alameti sayılan ya da "şeâir" dediğimiz dini tutum ve davranışlar olduğunu, bu türden dini davranışlarda ise riya-gösteriş bulunamayacağını belirtmektedir Çünkü "şeâir" İslam toplumunun bütününü ilgilendiren bir ibadet şeklidir Dolayısı ile bu şekilde "şeâir"den sayılan dini davranışlara da riya girmemekte, hatta bu ibadet nafile nevinden bile olsa şahsi farzlardan daha üstün hale gelmektedir (Bediüzzaman, Lem'alar / On Birinci Lem'a, s609) Bediüzzaman Hazretleri bu husustaki oldukça orijinal tespitlerini Kastamonu Lahikası adlı eserinde biraz daha tafsilatlı bir şekilde anlatmaktadır "Farz ve vaciplerde ve şeâir-i İslâmiyede ve sünnet-i seniyenin ittibâında ve haramların terkinde riya giremez; izharı, riya olamaz-meğer, gayet za'f-ı imanla beraber, fıtraten riyakâr ola Belki, şeâir-i İslâmiyeye temas eden ibadetlerin izharları, ihfâsından çok derece daha sevaplı olduğunu, Hüccetü'l-İslâm İmam-ı Gazâlî (ra) gibi zatlar beyan ediyorlar Sâir nevafilin ihfası çok sevaplı olduğu halde, şeaire temas eden, hususan böyle bid'alar zamanında ittibâ-ı sünnetin şerafetini gösteren ve böyle büyük kebâir içinde, haramların terkinde takvâyı izhar etmek, değil riya, belki ihfâsından pek çok derece daha sevaplı ve hâlistir" (Bediüzzaman, Kastamonu Lahikası, s 1639) Ancak dini vazife itibarı ile makamın iktiza ettiği yüksek vaziyetleri takınmanın riya olmayacağını belirten Bediüzzaman, (Ay) bir imamın vazife esnasında tesbihleri açıktan yapmasının riya olmayacağını ifade etmektedir (Ay) Bediüzzaman bu düşüncesini kendi uygulamalarında da devam ettirmiştir Yapmış olduğu tespihleri başkaları duyduğunda acaba bu davranışına riya girer mi endişesi duyduğunda, bu ibadetinin başkalarının istifadesi ya da taklidine sebep olabilmesi itibarı ile sevaplı hale dahi gelebileceğini kabul etmektedir (Bediüzzaman, Şualar, On Üçüncü Şua, s 1002) Bediüzzaman Hazretleri dini vazifelerin gerektirdiği vakur duruşların da insanların suistimal etmedikleri müddetçe riya sayılamayacağını kabul etmektedir Mesela vazifeli bir imamın namaz tesbihatlarını insanların işiteceği derecede yüksek sesle yapmasını bu minvalde değerlendirmektedir (Ay) Muhterem Fethullah Gülen, başkaları hakkında "riya yapıyor" düşüncesi ile sorumsuz bir şekilde davranamayacağımızı, bu konuda hiç kimsede bir mihenk taşı olmadığını belirterek önemli bir noktaya parmak basmaktadır Gülen, insanların kendi nefisleri hakkında katı davranabileceklerini, ancak başkaları söz konusu olduğunda aslolanın hüsnü zan olması gerektiğini belirtmektedir (Kırık Testi) Hocaefendi, riyanın pek çok çeşidi olduğunu, bazılarının kalemi, düşüncesi, çok kitap karıştırması, bibliyografyadan haberdar olması vb ile dahi riyaya girebileceğini belirtmektedir Başkalarında olabilecek riya emarelerini fark etmede bazı işaretlerden söz edilebileceğini belirten Muhterem Gülen, meselâ, bir insanın diliyle, irfanıyla, tavrıyla mütevazı görünürken, kendinden daha aşağı olan kimselerin yanında çalıma geçtiğini belirtir Demek ki o kişi, gerçekte mütevazı değildir Günümüzde riyanın oldukça yaygınlaştığını belirten Hocaefendi; ödüller, plaketler, alkışlar, övgüler, yarışlar, vb hemen hepsinin neredeyse mücessem birer riya, mücessem birer yalan olduğunu ifade etmektedir (A Ünal, F Gülen'le Amerika'da Bir Ay, "Riya, Riyayı Tanıma ve Ondan Kurtulma") Sonuç Riya ya da gösteriş, insanın kalp, ruh ve zihin dünyasını oldukça fazla kirletebilecek, Cenâb-ı Hakk'ın sevmediği ve razı olmadığı bir kötü ahlak türüdür İnsan, zaman zaman çevresinin kendisine yapmış olduğu mukayese baskılarına karşı koruyabilmek, kalp ve gönül huzuru ile Allâh'a yönelebilmeli, içinde bulunduğu görünür-görünmez bütün nimetlerinden dolayı Cenâb-ı Hakk'a şükür hisleri ile dolmalıdır Salim bir kalp, mutmain bir nefis, kendisini ilgilendirmeyen hususlardan uzak bir zihin dünyası ile Allâh'a yaraşır bir kul olma yolunda ilerleme niyet ve azmine Allâh rızası refik olabilir Bu ise bir insanın bekleyebileceği en büyük ihsandır Sadece görünen dünyanın dar cidarlarında lüzumsuz mukayeselerle kalp, gönül ve ruh ufkumuzun aydınlığını yok etme, riya, gösteriş, başkalarına beğendirmeye çalışma vb kötü ahlakın tesirlerine açık hale gelme yerine, Allâh'ın sonsuz bağışlayıcılığı, şefkati ve merhametine sığınma ve rıza eksenli davranmanın büyük ilâhi lütuflara vesile olacağı şüphesizdir Dr Musa Kazım GÜLÇÜR


Yazdırılabilir şekli göster Sayfayı E-Mail olarak gönder