FrMaLeV

Börtecine · 08-01-2008

Gayb.Gayb Alemi.. başlıklı yazı Mumsema Gayb.Gayb Alemi.. Forum Alev

GAYB, GAYB ÂLEMİ
Hazır bulunmayan, gizli olan Duyu organlarıyla doğrudan ya da dolaylı olarak ulaşılamayan"bilgiyle kuşatılamayan, müşâhede alanının dışında kalan her şey Taberî'ye göre bütün mümkünler gaybı oluşturur
Kur'an gayb kelimesini, insanların içlerinde taşıdıkları şeyleri, gelecekleriyle ve dönecekleri yerle ilgili hususları, geçmişte kalmış kişi ve olayların bilgisini, insan dışı varlılar dünyasını, ahiret hayatını ve gelecek olayları içine alacak biçimde hep hazır olanın zıddı anlamında kullanılır Râğıb el-İsfâhânî şu tarifi verir:
"Gözle görülemeyen, duyularla idrak edilemeyen, insan bilgisinin dışında olan" (1)
Müşâhede alanının dışında olması, gaybın insanlarca bilinememesini ifade eder Bu nedenle Kur'an sürekli gaybın yalnız Allah tarafından bilinebileceğini anlatır:
"Göklerde ve yerde Allah'tan başka kimse gaybı bilemez" (en-Neml, 27/65)
"Gayb, Allah'ındır" (Yunus,10/20)
"Gaybın anahtarları O'nun yanındadır, onları Allah'tan başkası bilmez" (el-En'âm, 6/59)
Ayrıca Hz Peygamber'e de,
"Ben size Allah'ın hazineleri yanımdadır demiyorum Gaybı da bilmem" (el-En'âm, 6/50)
Kur'an'da elliden fazla ayet gaybı yalnız Allah'ın bilebileceğiyle ilgilidir demesi buyurulur
Kur'an, gaybın Allah'tan başka hiç kimse tarafından bilinemeyeceğini belirtmekle birlikte peygamberleri ayrı tutar:
"Allah sizi gaybe muttali kılacak değildir; ancak Allah rasûllerinden dilediğini seçer" (Âl-i İmrân,3/179)
"Gaybı bilen O'dur Gizli bilgisini kimseye göstermez; ancak razı olduğu resule gösterir" (el-Cin, 72/26-27)
Ne var ki, ayetlerden de anlaşılacağı gibi resullerin gaybe ilişkin bilgileri Allah'ın bilgilendirmesinden dolayıdır; yoksa onlar da gaybı kendi güçleri ile bilemezler
Allah, Kur'an'la Hz Peygamber'e gayb bilgilerini bildirmiş, açıklamıştır Nitekim Kur'an'da
"bu, gaybhaberlerindendir, sana vahyediyoruz" (Âl-i İmrân, 3/44, Nûh, 11/49) buyurulmaktadır
Bu özelliği nedeniyle Kur'an, Allah tarafından "gayb" olarak adlandırılır:
"O, gaybdan (Kur'an'dan) dolayı itham altında tutulamaz" (et-Tekvîr, 81/24)
Bu ayetlere dayanan bazı İslâm bilginleri Hz Peygamber'e bildirilen gayb bilgilerinin Kur'an'la sınırlı olduğunu, Kur'an dışında herhangi bir gayb haberi bildirilmediğini savunurlar Buna karşılık İslâm bilginlerinin büyük çoğunluğu Hz Peygamber'e Kur'an dışında da vahiy geldiğini (vahy-i gayri metluv), dolayısıyla Kur'an dışında kalan bazı gayb bilgileri verildiğini kabul ederler Bu gayb bilgileri de hadislerce aktarılır
Müfessirler gaybı ikiye ayırarak birincisine "mutlak gayb", ikincisine de "izâfî gayb" adını verirler Mutlak gaybı Allah'ın zatı, meleklerin mâhiyeti, kıyamet, ahiret, cennet, cehennem gibi insanın kendi imkan ve yetenekleriyle hiçbir şekilde bilgisine ulaşamayacağı alan oluşturur İzâfi gayb ise yer, zaman, imkân ve yetenek gibi nedenlerle bazı insanların bilgisine ulaşamadığı, buna karşılık bazı insanların bilgisi içinde olabilen olay ve olgulardır
Hakîkat, asıl âlem olan gayb âlemidir Bu dünya onun bir tecellisidir Hakîkat görülmez; görülen onun görüntüsüdür Tıpkı ışık, ısı, ses, koku, tat gibi (2) Allah ve Resulu dışında hiç kimsenin mutlak gayb olan âlemle ilgili şeyler bilmesi mümkün değildir: Sihirbazların ve onların yardımcıları olan şeytanların gaybı bilmesi mümkün değildir Kur'an onlar için
"kulak hırsızları" (el-Hicr, 15/18) der
Ahmet ÖZALP
Şamil İslam Ansiklopedisi

1) El-Müfredât, III, 192
2) Muhammed Hamdi Yazır, Hak Dini Kur'an Dili, I,172 vd
Gayb Bilgisi
Ebubekir Sifil
Milli Gazete,
[Hoşgeldiniz.. Yudumla Ailesine Üye Olmadan Forumdaki Linkleri Göremezsiniz. Üye Olmak İçin Tıklayın...]

Soru
“Allah, pisi temizden ayırıncaya kadar mü’minleri içinde bulunduğunuz durumda bırakacak değildir Allah size gaybı bildirecek de değildir Fakat Allah peygamberlerinden dilediğini seçer (gaybı O’na bildirir) O halde Allah’a ve peygamberlerine iman edin Eğer iman eder ve Allah’a karşı gelmekten sakınırsanız sizin için büyük bir mükafat vardır” (Âl-i İmran suresi, 179)

“O gaybı bilendir Hiç kimseye gaybını bildirmez Ancak seçtiği resuller başka (Onlara bildirir) Fakat O rasulün önünde ve arkasında gözetleyici (melek)ler yürütür ki resullerin, Rablerinin vahiylerini tebliğ ettiklerini bilsin Allah onların her halini kuşatmış ve her şeyi inceden inceye sayıp dökmüştür” (Cin suresi, 27, 27, 28)

Muhterem Hocam Gaybın bir kısmını Allah’tan başka kimse bilemez Yukarıdaki ayetlerde Allah resullerden dilediğini gaybı bildireceğini buyurmuş Fakat başta İbn Arabî olmak üzere bir kısım ehli velayet gaybdan haber veriyor, keşfen gaybı bildiklerini söylüyorlar Acaba bu gibi ayetler bu iddiaları boşa çıkarmaz mı? Ya da burada kastedilen gaybın ayrı bir özelliği mi vardır?

Cevap
Tartışma gündemimizden ne yazık ki düşmeyen konulardan birisi de gayb İkisi soruda zikredilen gaybla ilgili ayetlerden hareketle bu meselenin çerçevesini nasıl çizmeli?

Evvela “gayb”ın, biri “mutlak”, diğeri “izafî” olmak üzere iki kısma ayrıldığını belirterek başlayalım “Mutlak gayb”, hiçbir mahlukun bilemeyeceği gayb türüdür ki, Kur’an’da zikredilen “beş gayb” (mugayyebat-ı hams)

“İzafî gayb” ise mahlukattan bir kısmının, Allah Teala’nın bildirmesiyle bilebileceği gayb türüdür Peygamberlerin muttali kılındıkları gaybî hadiseler böyledir Esasen bir insan için gayb olduğu halde başka biri için gayb olmayan hususlar da bu kapsama girer Kalbimizden geçen hususlar buna örnektir Herken kendi kalbinden geçeni bilir; dolayısıyla bu onun için gayb değildir Ama bunu bir başkası bilemeyeceği için onun açısından gaybdır

Gaybı, “meydana gelmiş” ve “henüz vuku bulmamış” gayb türleri şeklinde ayrı bir kategorilendirmeye tabi tutmak da mümkündür Kıyamet birinciye örnektir Evrenin herhangi bir yerinde meydana gelen kozmik olaylar ile dünyanın bilinmedik bir bölgesinde vuku bulan hadiseler, insanoğlunun bilgi sınırları dışında kaldığı sürece ikinci kategoriye örnek oluşturur

Soru sahibinin zikrettiği ayetlerde de geçtiği gibi Allah Teala, gaybın bir kısmını elçilerine bildireceğini beyan buyurmuştur Kur’an’da da gerek Efendimiz (sav)’in, gerekse diğer peygamberlerin Allah Teala’nın bildirmesiyle gaybdan haberler verdiklerini ortaya koyan ayetler mevcuttur

“Gaybı Allah’tan başkası bilmez” ifadesi, hangi anlamda kullanıldığına bağlı olarak hem doğrulanabilir, hem de yanlışlanabilir Şöyle ki: Eğer bu ifade ile Allah Teala’nın bildirmesi olmaksızın gaybı hiç kimsenin bilemeyeceği kastediliyorsa; doğrudur “Allah, gaybı hiç kimseye bildirmez, dolayısıyla hiç kimse gaybı bilemez” anlamında kullanılıyorsa yanlıştır Zira bir önceki yazıda soru sahibinin zikrettiği iki ayet, konuyu, “Allah’ın seçtiği elçiler” istisnasıyla çerçevelemektedir Keza yine bir önceki yazıda dipnotta gönderme yaptığım ayetler Hz İbrahim, Hz Yusuf ve Hz İsa’nın (hepsine selam olsun) gayb alanına giren kimi hususlara muttali kılındığını açık bir şekilde bildirmektedir

Peki bir kısım gayba peygamberler dışında muttali kılınan başka insanlar da var mıdır?

18/el-Kehf, suresinde geçen Hz Musa-Hz Hızır kıssası (65-82), peygamberler dışında da bir kısım gaybî bilgilere muttali kılınan insanlar olduğunu kabul etmemizi gerektirmektedir

Bu istidlale, Hz Hızır’ın peygamber olduğu söylenerek itiraz edilebilir Ancak peygamberlerden bahseden ayetler üzerinde bir parça düşünürsek görürüz ki, Kur’an’da zikri geçen peygamberlerin tamamının ya peygamber olduğu tasrih edilmiş, tebliğinin serencamından kesitler sunulmuş yahut peygamberlerin isimlerinin peşpeşe zikredildiği dizgede adı geçmiştir Buna bir de Hz Peygamber (sav)’in verdiği haberleri eklemek gerekir Kur’an’da şu veya bu tarzda zikredilmiş peygamberlerin peygamberliği konusunda hadislerde daha fazla detay bulunduğu izahtan varestedir

Bunun tek istisnası Hz Üzeyr (as)’dir Kur’an’da bir tek yerde adı geçen ve Yahudiler tarafından –haşa– “Allah’ın oğlu” olarak nitelendirildiği haber verilen Hz Üzeyr (as)’in de peygamber olduğu kesin değildir Esasen onu zikreden ayetin ifadesi ve bağlamı da yukarıda verdiğim kriterlere uymamaktadır

Hz Hızır hakkında ise Kur’an’da, “katımızdan rahmet verilmiş ve ilim öğretilmiş bir kul” ifadesi geçmekte ve Hz Musa (as) ile olan ibretamiz yolculukları anlatılmaktadır Bunun dışında onun peygamberliğine, tebliğine, gönderildiği kavme… vs dair hiçbir ayrıntı yokturEfendimiz (sav)’den de onun peygamber olduğunu ifade eden açık ve kesin bir ifade nakledilmemiştir

Dolayısıyla onun gayba dair bilgi sahibi olması, gayba muttali kılınma özelliğinin peygamberlere mahsus olmadığını açıkça göstermektedir
Yine Hz Süleyman (as)’a, Belkıs’ın tahtını göz açıp kapayıncaya kadar getirebileceğini söyleyen ve dediğini yapan –”Kitap’tan bir ilim sahibi olan”– kimsenin de peygamber olmadığı açıktır

Meselenin Kur’an temelinde değerlendirilmesi sonucunda ortaya çıkan manzara kısaca budur Bir de “rivayetler” vadisine baktığımızda, başta Sahabe tabakası olmak üzere gayba muttali kılınan salih ve veli kullardan nakledilenler hayli fazladır
bunlardandır Allah Teala bunların bilgisini hiç kimseye vermemiştir Peygamberler dışında da gayba muttali kılınan insanlar bulunduğuna delalet eden bazı ayetlerden bahsetmiştim Bu noktayı biraz daha açmak istiyorum
ez-Zemahşerî, “O bütün gaybı bilir Gaybına kimseyi muttali kılmaz Ancak seçtiği bir elçi bunun dışındadır” (72/el-Cinn; 26-8) ayetlerini meşrebi doğrultusunda tefsir etmiş ve ayetlerin “evliyaya izafe edilen kerametleri iptal” ettiğini ileri sürmüştür

Fahruddîn er-Râzî onun bu istidlalini zikrettikten sonra, bu ayette geçen “gaybına” sözcüğünün “kıyametin kopuş vakti”ni anlattığını söyler Yani ayet, kıyametin ne zaman kopacağının bilgisine – “razı olunmuş elçi” müstesna olmak üzere– kimsenin muttali kılınmadığını anlatmaktadır Dolayısıyla bu ayetten hareketle gaybın sadece “razı olunmuş elçi”ye bildirileceğini, başka hiç kimsenin gayba muttali kılınmayacağını söylemek isabetli değildir 25 ayette kıyametten bahsediliyor oluşu da bu istidlali destekleyen önemli bir noktadır
Ancak burada bir problem bulunmaktadır: Eğer bu ayetler münhasıran kıyametin kopma zamanından bahsediyorsa, yine ayetlerin ifadesi bu hususun Hz Peygamber (sav)’e bildirildiğini ifade ediyor demektir Oysa birçok hadiste Hz Peygamber (sav)’in kıyametin ne zaman kopacağını bilmediğini söylediği bilinmektedir Bu probleme de er-Râzî, kıyamet yaklaştığında onun kopuş zamanının bazı varlıklara izhar edileceğini söyleyerek cevap verir ve buna da “O gün gökyüzü bulutlarla yarılacak ve melekler bölük bölük indirilecek” (25/el-Furkân, 25) ayetiyle istidlal eder Zira ayette zikri geçen meleklerin, indirildikleri zaman kıyametin koptuğunu bileceklerinde şüphe yoktur
Görüldüğü gibi er-Râzî’nin bu probleme getirdiği cevap tatmin edici olmaktan uzaktır Aynı şekilde er-Râzî’nin, gaybın velilere de bildirildiği konusundaki istidlal tarzı da (konunun kendisi değil, istidlal tarzı) Ebû Hayyân’ın haklı tenkitlerine maruz kalmıştır Dileyen belirttiğim yere bakabilir…
Bu ayetin, bir kısım gaybî bilgilerin sadece Hz Peygamber (sav)’e bildirildiğini, O’nun dışındaki hiçbir varlığın hiçbir gaybî bilgiye muttali kılınmadığını gösterdiğini söylemek, ayete yüzeysel yaklaşmak demektir Zira;
1 Bu ayette kastedilenin, “beşer elçi” yani “peygamber” olduğu açıktır Eğer bunu Hz Peygamber (sav)’e tahsis edersek, bir önceki yazıda zikrettiğim peygamberlerin verdiği gaybî haberlerin bizzat Kur’an’da zikredildiği vakıasını açıklayamayız
2 Yine böyle bir tahsis, meleklerin de “gaybı bilmeyenler” kategorisinde bulunmasını gerektirir Oysa insanlar için gayb olan pek çok hususun melekler için gayb olmadığı, ayrıca delillendirilmeye ihtiyaç duymayacak kadar bedihîdir
3 Yine burada “resul” kelimesi geçmektedir Bu durumda ayetin “nebi”leri istisna harici tuttuğunu söylemek gerekir ki, vakıaya aykırı olur…
Yüce Allah’ın bir kısım gaybî bilgilere muttali kıldığı insanların sadece peygamberler olmadığı, evliyanın da –peygamberler kadar olmasa bile– bazı gaybiyyata muttali kılındığı konusundaki Ehl-i Sünnet inancı, kaynağını ağırlıklı olarak ilgili hadislerden almakla birlikte, konunun Kur’an ayetleriyle istidlal boyutu sadece zikrettiğim noktalardan ibaret değildir
Sadece itikadî bir husus olması dolayısıyla değil, aynı zamanda hem nazarî, hem de pratik olarak “bilgi kaynakları” (epistemoloji) meselesiyle yakından alakası dolayısıyla bu meseleyi önemsiyorum
Kur’an’da geçen “hikmet” kavramının “gayba ıttıla”ı da içerdiği, hatta “vahiy” kavramının yine Kur’an tarafından sadece peygamberlere mahsus olarak kullanılmadığı gibi argümanlar) konuyu sadece peygamberlerle sınırlandırmanın tartışmalı olduğunu göstermektedir Hatta bir önceyi yazıda da ifade etmeye çalıştığım gibi 72/el-Cinn, 26-8 ayetlerinin, Allah Teala’nın gaybı sadece Hz Peygamber (sav)’e bildirdiği tarzında anlaşılmasının isabetli olmadığı ortadadır
Peygamberler dışındaki insanların gaybî haberlere muttali kılınma vasıtalarından biri “ilham” ise, diğeri de, bizzat Hz Peygamber (sav) tarafından “nübüvvetin kırk altıda bir cüzü” olarak ifade buyurulan rüya (sadık rüya/mübeşşirat)’dır
Allah Teala tarafından gerek rüya, gerekse ilham, hads vb bir vasıtayla muttali kılınan gaybî bilginin Müslüman bilincindeki yeri ve etkisi konusunda pratik tecrübelerden hareketle çok şey söylenebilir
Bugün İstanbul’un sadece manevî atmosferinde değil, bulunduğu mahallin fizik görüntüsü üzerinde dahi silinmez bir etkisi bulunan Ebû Eyyûb el-Ensârî (ra)’nin kabrinin yerinin Akşemseddin hazretlerinin keşfi ile tesbit edilmesi, üzerinde düşünülebilecek örneklerden sadece bir tanesidir
İbn Teymiyye konuyu işlediği bir yerde şöyle der: “Zevk, vecd, mükâşefe ve muhataba ehlinin hüccetine gelince, bunlardan ehl-i hak olanlar, vakıaya mutabık sahih ilhamlara mazhardır Nitekim Sahîhân’da (el-Buhârî ve Müslim’’in Sahîh’leri) Hz Peygamber (sav)’in şöyle buyurduğu nakledilmiştir: “Sizden önceki ümmetlerde “muhaddes”ler (ilham sahipleri) vardı Eğer ümmetimde de (muhaddes) biri varsa, Ömer’dir” Hz Ömer (ra) de şöyle derdi:
“İtaatkâr insanların ağızlarına yakın durun ve onların söylediklerini işitip dinleyin Zira onlar için sadık/doğru işler tecelli eder” İbn Teymiyye burada konumuzla ilgili başka birtakım rivayetler de zikrederek sözlerini sürdürür Söylediklerini olduğu gibi buraya alarak yazıyı uzatmak istemiyorum
Salih kullardan gaybiyyatla ilgili mükâşefelerin suduru, Ebû Hayyân’ın söylediği gibi “nadirattan” mıdır, yoksa er-Râzî, İbn Hacer’in dediği gibi yaygın olarak görülen bir durum mudur? Sahabe tabakasından itibaren bu ümmetin salihlerinden aktarılan ve kuşaktan kuşağa intikal eden kerametler tevatür seviyesindedir
Gerektiğinde bu noktanın detaylarına girebileceğimizi belirterek konunun bir başka boyutuna temas etmek istiyorum
Günümüzde bu ve benzeri birçok konu tartışma gündemine sokulurken, “birtakım çevreler tarafından istismar edildiği” gerekçesinin sıklıkla kullanıldığı dikkat çekiyor Doğru olsa bile bu noktanın meselenin özüne etkisi olmadığı açıktır
Diyelim ki günümüzde bazı sahtekârlar gaybı bildiklerini iddia ederek cahil halkı aldatıyor ve bu nokta üzerinden çıkar sağlıyor Bu sakıncanın önüne geçmenin yolu, “mevcut” bir şeyin “namevcut (yok)” olduğunu söylemek midir?
Bunun doğru bir yöntem olmadığını ayrıca belirtmeye gerek yok İnsanların şu veya bu şekildeki telakkisi ne Hakk’ı Hakk olmaktan, ne de batılı batıl olmaktan çıkarır
1) Kıyametin ne zaman kopacağı, yağmurun tam olarak nereye, ne zaman ve ne kadar yağacağı, rahimdeki ceninin cinsiyeti, şahsiyeti, şekli-şemali vs, kişinin yarın ne kazanacağı ve nerede öleceği (31/Lokmân, 34) Bunlara “beş gayb” denir ve Allah Teala’dan başka hiç kimse tarafından tam anlamıyla bilinemez Teknolojinin ilerlemesiyle bunlardan bir kısmının “bilinebilir” hale geldiğini söylemek ya demagoji veya cehalettir Zira insanoğlunun yağmur veya rahimdeki ceninin durumu hakkında bildikleri, hiçbir zaman “bütün detaylarıyla kesinlik ifade eden” bilgi türü değildir
2) Elmalılı merhum, “mutlak gayb”a ilişkin olarak da rüya, ilham, keramet vb sebeplerle bazı şeyler “sezilebilmesinin” mümkün olduğunu ancak bunların hiç birisinin zan ve vehimden uzak, yakinî ilim olamayacağının altını çizer Bkz Hak Dini Kur’an Dili, VIII, 5415
3) Mesela bkz 6/el-En’âm, 75; 12/Yûsuf, 21, 37; 3/Âl-/i İmrân, 49
4) 9/et-Tevbe, 30
5) İsmail Yiğit, Peygamberler Tarihi’nde (560) Hz Üzeyr (as)’in peygamber olmadığı görüşünü, İbn Kesîr’in Kasasu’l-Enbiyâ’sını referans göstererek Abdullah b Abbas (ra), Atâ b Ebî Rabâh ve el-Hasenu’l-Basrî’ye nisbet etmişse de, İbn Kesîr’in adı geçen eserinde Hz Üzeyr (ra) kıssasının anlatıldığı yerde (II, 324-30) bunu doğrulayacak herhangi bir ifadeye rastlayamadım İbn Kesîr, Ebû Hureyre ve İbn Abbâs (ranhuma) tarikiyle Hz Peygamber (sav)’in, Hz Üzeyr (ra)’in peygamber olup olmadığını bilmediğini söylediğini nakletmiş (II, 324), ilgili bölümün sonlarına doğru da (II, 328), “meşhur olan görüşe göre Hz Üzeyr (ra) İsrailoğulları peygamberlerinden bir peygamberdir” demiştir
6) İbn Kesîr, adı geçen eserinde (II, 200-24) onun peygamber olduğu görüşünü destekler ve günümüze (kendi dönemine) kadar yaşadığı kanaatini çürütmek için pek çok delil ileri sürer
7) Bkz 27/en-Neml, 40k
8) ez-Zemahşerî, el-Keşşâf, IV, 619-20

9) Meşhur “Cibrîl hadisi” bunlardandır

10) Bkz er-Râzî, et-Tefsîru’l-Kebîr, XXX, 168

11) Bkz Ebû Hayyân, el-Bahru’l-Muhît, X, 305-7

12) Bkz el-Âlûsî, Rûhu’l-Ma’ânî, XXX, 97
13) Tartışması için bkz İlyas Çelebi, İslam İnancında Gayb Problemi, 149 vd
14) el-Buhârî, “Ta’bîr”, 5; et-Tirmizî, “Ru’yâ”, 2-3

15) Bkz Mecmû’u’l-Fetâvâ, XIII, 68-9

16) Ebû Hayyân, el-Bahru’l-Muhît, X, 305-7

17) Bkz Fethu’l-Bârî, VII, 383

08-01-2008	#1
Profil Bilgileri Börtecine	Gayb.Gayb Alemi.. Gayb.Gayb Alemi.. başlıklı yazı Mumsema Gayb.Gayb Alemi.. Forum Alev GAYB, GAYB ÂLEMİ Hazır bulunmayan, gizli olan Duyu organlarıyla doğrudan ya da dolaylı olarak ulaşılamayan"bilgiyle kuşatılamayan, müşâhede alanının dışında kalan her şey Taberî'ye göre bütün mümkünler gaybı oluşturur Kur'an gayb kelimesini, insanların içlerinde taşıdıkları şeyleri, gelecekleriyle ve dönecekleri yerle ilgili hususları, geçmişte kalmış kişi ve olayların bilgisini, insan dışı varlılar dünyasını, ahiret hayatını ve gelecek olayları içine alacak biçimde hep hazır olanın zıddı anlamında kullanılır Râğıb el-İsfâhânî şu tarifi verir: "Gözle görülemeyen, duyularla idrak edilemeyen, insan bilgisinin dışında olan" (1) Müşâhede alanının dışında olması, gaybın insanlarca bilinememesini ifade eder Bu nedenle Kur'an sürekli gaybın yalnız Allah tarafından bilinebileceğini anlatır: "Göklerde ve yerde Allah'tan başka kimse gaybı bilemez" (en-Neml, 27/65) "Gayb, Allah'ındır" (Yunus,10/20) "Gaybın anahtarları O'nun yanındadır, onları Allah'tan başkası bilmez" (el-En'âm, 6/59) Ayrıca Hz Peygamber'e de, "Ben size Allah'ın hazineleri yanımdadır demiyorum Gaybı da bilmem" (el-En'âm, 6/50) Kur'an'da elliden fazla ayet gaybı yalnız Allah'ın bilebileceğiyle ilgilidir demesi buyurulur Kur'an, gaybın Allah'tan başka hiç kimse tarafından bilinemeyeceğini belirtmekle birlikte peygamberleri ayrı tutar: "Allah sizi gaybe muttali kılacak değildir; ancak Allah rasûllerinden dilediğini seçer" (Âl-i İmrân,3/179) "Gaybı bilen O'dur Gizli bilgisini kimseye göstermez; ancak razı olduğu resule gösterir" (el-Cin, 72/26-27) Ne var ki, ayetlerden de anlaşılacağı gibi resullerin gaybe ilişkin bilgileri Allah'ın bilgilendirmesinden dolayıdır; yoksa onlar da gaybı kendi güçleri ile bilemezler Allah, Kur'an'la Hz Peygamber'e gayb bilgilerini bildirmiş, açıklamıştır Nitekim Kur'an'da "bu, gaybhaberlerindendir, sana vahyediyoruz" (Âl-i İmrân, 3/44, Nûh, 11/49) buyurulmaktadır Bu özelliği nedeniyle Kur'an, Allah tarafından "gayb" olarak adlandırılır: "O, gaybdan (Kur'an'dan) dolayı itham altında tutulamaz" (et-Tekvîr, 81/24) Bu ayetlere dayanan bazı İslâm bilginleri Hz Peygamber'e bildirilen gayb bilgilerinin Kur'an'la sınırlı olduğunu, Kur'an dışında herhangi bir gayb haberi bildirilmediğini savunurlar Buna karşılık İslâm bilginlerinin büyük çoğunluğu Hz Peygamber'e Kur'an dışında da vahiy geldiğini (vahy-i gayri metluv), dolayısıyla Kur'an dışında kalan bazı gayb bilgileri verildiğini kabul ederler Bu gayb bilgileri de hadislerce aktarılır Müfessirler gaybı ikiye ayırarak birincisine "mutlak gayb", ikincisine de "izâfî gayb" adını verirler Mutlak gaybı Allah'ın zatı, meleklerin mâhiyeti, kıyamet, ahiret, cennet, cehennem gibi insanın kendi imkan ve yetenekleriyle hiçbir şekilde bilgisine ulaşamayacağı alan oluşturur İzâfi gayb ise yer, zaman, imkân ve yetenek gibi nedenlerle bazı insanların bilgisine ulaşamadığı, buna karşılık bazı insanların bilgisi içinde olabilen olay ve olgulardır Hakîkat, asıl âlem olan gayb âlemidir Bu dünya onun bir tecellisidir Hakîkat görülmez; görülen onun görüntüsüdür Tıpkı ışık, ısı, ses, koku, tat gibi (2) Allah ve Resulu dışında hiç kimsenin mutlak gayb olan âlemle ilgili şeyler bilmesi mümkün değildir: Sihirbazların ve onların yardımcıları olan şeytanların gaybı bilmesi mümkün değildir Kur'an onlar için "kulak hırsızları" (el-Hicr, 15/18) der Ahmet ÖZALP Şamil İslam Ansiklopedisi 1) El-Müfredât, III, 192 2) Muhammed Hamdi Yazır, Hak Dini Kur'an Dili, I,172 vd Gayb Bilgisi Ebubekir Sifil Milli Gazete, [Hoşgeldiniz.. Yudumla Ailesine Üye Olmadan Forumdaki Linkleri Göremezsiniz. Üye Olmak İçin Tıklayın...] Soru “Allah, pisi temizden ayırıncaya kadar mü’minleri içinde bulunduğunuz durumda bırakacak değildir Allah size gaybı bildirecek de değildir Fakat Allah peygamberlerinden dilediğini seçer (gaybı O’na bildirir) O halde Allah’a ve peygamberlerine iman edin Eğer iman eder ve Allah’a karşı gelmekten sakınırsanız sizin için büyük bir mükafat vardır” (Âl-i İmran suresi, 179) “O gaybı bilendir Hiç kimseye gaybını bildirmez Ancak seçtiği resuller başka (Onlara bildirir) Fakat O rasulün önünde ve arkasında gözetleyici (melek)ler yürütür ki resullerin, Rablerinin vahiylerini tebliğ ettiklerini bilsin Allah onların her halini kuşatmış ve her şeyi inceden inceye sayıp dökmüştür” (Cin suresi, 27, 27, 28) Muhterem Hocam Gaybın bir kısmını Allah’tan başka kimse bilemez Yukarıdaki ayetlerde Allah resullerden dilediğini gaybı bildireceğini buyurmuş Fakat başta İbn Arabî olmak üzere bir kısım ehli velayet gaybdan haber veriyor, keşfen gaybı bildiklerini söylüyorlar Acaba bu gibi ayetler bu iddiaları boşa çıkarmaz mı? Ya da burada kastedilen gaybın ayrı bir özelliği mi vardır? Cevap Tartışma gündemimizden ne yazık ki düşmeyen konulardan birisi de gayb İkisi soruda zikredilen gaybla ilgili ayetlerden hareketle bu meselenin çerçevesini nasıl çizmeli? Evvela “gayb”ın, biri “mutlak”, diğeri “izafî” olmak üzere iki kısma ayrıldığını belirterek başlayalım “Mutlak gayb”, hiçbir mahlukun bilemeyeceği gayb türüdür ki, Kur’an’da zikredilen “beş gayb” (mugayyebat-ı hams) “İzafî gayb” ise mahlukattan bir kısmının, Allah Teala’nın bildirmesiyle bilebileceği gayb türüdür Peygamberlerin muttali kılındıkları gaybî hadiseler böyledir Esasen bir insan için gayb olduğu halde başka biri için gayb olmayan hususlar da bu kapsama girer Kalbimizden geçen hususlar buna örnektir Herken kendi kalbinden geçeni bilir; dolayısıyla bu onun için gayb değildir Ama bunu bir başkası bilemeyeceği için onun açısından gaybdır Gaybı, “meydana gelmiş” ve “henüz vuku bulmamış” gayb türleri şeklinde ayrı bir kategorilendirmeye tabi tutmak da mümkündür Kıyamet birinciye örnektir Evrenin herhangi bir yerinde meydana gelen kozmik olaylar ile dünyanın bilinmedik bir bölgesinde vuku bulan hadiseler, insanoğlunun bilgi sınırları dışında kaldığı sürece ikinci kategoriye örnek oluşturur Soru sahibinin zikrettiği ayetlerde de geçtiği gibi Allah Teala, gaybın bir kısmını elçilerine bildireceğini beyan buyurmuştur Kur’an’da da gerek Efendimiz (sav)’in, gerekse diğer peygamberlerin Allah Teala’nın bildirmesiyle gaybdan haberler verdiklerini ortaya koyan ayetler mevcuttur “Gaybı Allah’tan başkası bilmez” ifadesi, hangi anlamda kullanıldığına bağlı olarak hem doğrulanabilir, hem de yanlışlanabilir Şöyle ki: Eğer bu ifade ile Allah Teala’nın bildirmesi olmaksızın gaybı hiç kimsenin bilemeyeceği kastediliyorsa; doğrudur “Allah, gaybı hiç kimseye bildirmez, dolayısıyla hiç kimse gaybı bilemez” anlamında kullanılıyorsa yanlıştır Zira bir önceki yazıda soru sahibinin zikrettiği iki ayet, konuyu, “Allah’ın seçtiği elçiler” istisnasıyla çerçevelemektedir Keza yine bir önceki yazıda dipnotta gönderme yaptığım ayetler Hz İbrahim, Hz Yusuf ve Hz İsa’nın (hepsine selam olsun) gayb alanına giren kimi hususlara muttali kılındığını açık bir şekilde bildirmektedir Peki bir kısım gayba peygamberler dışında muttali kılınan başka insanlar da var mıdır? 18/el-Kehf, suresinde geçen Hz Musa-Hz Hızır kıssası (65-82), peygamberler dışında da bir kısım gaybî bilgilere muttali kılınan insanlar olduğunu kabul etmemizi gerektirmektedir Bu istidlale, Hz Hızır’ın peygamber olduğu söylenerek itiraz edilebilir Ancak peygamberlerden bahseden ayetler üzerinde bir parça düşünürsek görürüz ki, Kur’an’da zikri geçen peygamberlerin tamamının ya peygamber olduğu tasrih edilmiş, tebliğinin serencamından kesitler sunulmuş yahut peygamberlerin isimlerinin peşpeşe zikredildiği dizgede adı geçmiştir Buna bir de Hz Peygamber (sav)’in verdiği haberleri eklemek gerekir Kur’an’da şu veya bu tarzda zikredilmiş peygamberlerin peygamberliği konusunda hadislerde daha fazla detay bulunduğu izahtan varestedir Bunun tek istisnası Hz Üzeyr (as)’dir Kur’an’da bir tek yerde adı geçen ve Yahudiler tarafından –haşa– “Allah’ın oğlu” olarak nitelendirildiği haber verilen Hz Üzeyr (as)’in de peygamber olduğu kesin değildir Esasen onu zikreden ayetin ifadesi ve bağlamı da yukarıda verdiğim kriterlere uymamaktadır Hz Hızır hakkında ise Kur’an’da, “katımızdan rahmet verilmiş ve ilim öğretilmiş bir kul” ifadesi geçmekte ve Hz Musa (as) ile olan ibretamiz yolculukları anlatılmaktadır Bunun dışında onun peygamberliğine, tebliğine, gönderildiği kavme… vs dair hiçbir ayrıntı yokturEfendimiz (sav)’den de onun peygamber olduğunu ifade eden açık ve kesin bir ifade nakledilmemiştir Dolayısıyla onun gayba dair bilgi sahibi olması, gayba muttali kılınma özelliğinin peygamberlere mahsus olmadığını açıkça göstermektedir Yine Hz Süleyman (as)’a, Belkıs’ın tahtını göz açıp kapayıncaya kadar getirebileceğini söyleyen ve dediğini yapan –”Kitap’tan bir ilim sahibi olan”– kimsenin de peygamber olmadığı açıktır Meselenin Kur’an temelinde değerlendirilmesi sonucunda ortaya çıkan manzara kısaca budur Bir de “rivayetler” vadisine baktığımızda, başta Sahabe tabakası olmak üzere gayba muttali kılınan salih ve veli kullardan nakledilenler hayli fazladır bunlardandır Allah Teala bunların bilgisini hiç kimseye vermemiştir Peygamberler dışında da gayba muttali kılınan insanlar bulunduğuna delalet eden bazı ayetlerden bahsetmiştim Bu noktayı biraz daha açmak istiyorum ez-Zemahşerî, “O bütün gaybı bilir Gaybına kimseyi muttali kılmaz Ancak seçtiği bir elçi bunun dışındadır” (72/el-Cinn; 26-8) ayetlerini meşrebi doğrultusunda tefsir etmiş ve ayetlerin “evliyaya izafe edilen kerametleri iptal” ettiğini ileri sürmüştür Fahruddîn er-Râzî onun bu istidlalini zikrettikten sonra, bu ayette geçen “gaybına” sözcüğünün “kıyametin kopuş vakti”ni anlattığını söyler Yani ayet, kıyametin ne zaman kopacağının bilgisine – “razı olunmuş elçi” müstesna olmak üzere– kimsenin muttali kılınmadığını anlatmaktadır Dolayısıyla bu ayetten hareketle gaybın sadece “razı olunmuş elçi”ye bildirileceğini, başka hiç kimsenin gayba muttali kılınmayacağını söylemek isabetli değildir 25 ayette kıyametten bahsediliyor oluşu da bu istidlali destekleyen önemli bir noktadır Ancak burada bir problem bulunmaktadır: Eğer bu ayetler münhasıran kıyametin kopma zamanından bahsediyorsa, yine ayetlerin ifadesi bu hususun Hz Peygamber (sav)’e bildirildiğini ifade ediyor demektir Oysa birçok hadiste Hz Peygamber (sav)’in kıyametin ne zaman kopacağını bilmediğini söylediği bilinmektedir Bu probleme de er-Râzî, kıyamet yaklaştığında onun kopuş zamanının bazı varlıklara izhar edileceğini söyleyerek cevap verir ve buna da “O gün gökyüzü bulutlarla yarılacak ve melekler bölük bölük indirilecek” (25/el-Furkân, 25) ayetiyle istidlal eder Zira ayette zikri geçen meleklerin, indirildikleri zaman kıyametin koptuğunu bileceklerinde şüphe yoktur Görüldüğü gibi er-Râzî’nin bu probleme getirdiği cevap tatmin edici olmaktan uzaktır Aynı şekilde er-Râzî’nin, gaybın velilere de bildirildiği konusundaki istidlal tarzı da (konunun kendisi değil, istidlal tarzı) Ebû Hayyân’ın haklı tenkitlerine maruz kalmıştır Dileyen belirttiğim yere bakabilir… Bu ayetin, bir kısım gaybî bilgilerin sadece Hz Peygamber (sav)’e bildirildiğini, O’nun dışındaki hiçbir varlığın hiçbir gaybî bilgiye muttali kılınmadığını gösterdiğini söylemek, ayete yüzeysel yaklaşmak demektir Zira; 1 Bu ayette kastedilenin, “beşer elçi” yani “peygamber” olduğu açıktır Eğer bunu Hz Peygamber (sav)’e tahsis edersek, bir önceki yazıda zikrettiğim peygamberlerin verdiği gaybî haberlerin bizzat Kur’an’da zikredildiği vakıasını açıklayamayız 2 Yine böyle bir tahsis, meleklerin de “gaybı bilmeyenler” kategorisinde bulunmasını gerektirir Oysa insanlar için gayb olan pek çok hususun melekler için gayb olmadığı, ayrıca delillendirilmeye ihtiyaç duymayacak kadar bedihîdir 3 Yine burada “resul” kelimesi geçmektedir Bu durumda ayetin “nebi”leri istisna harici tuttuğunu söylemek gerekir ki, vakıaya aykırı olur… Yüce Allah’ın bir kısım gaybî bilgilere muttali kıldığı insanların sadece peygamberler olmadığı, evliyanın da –peygamberler kadar olmasa bile– bazı gaybiyyata muttali kılındığı konusundaki Ehl-i Sünnet inancı, kaynağını ağırlıklı olarak ilgili hadislerden almakla birlikte, konunun Kur’an ayetleriyle istidlal boyutu sadece zikrettiğim noktalardan ibaret değildir Sadece itikadî bir husus olması dolayısıyla değil, aynı zamanda hem nazarî, hem de pratik olarak “bilgi kaynakları” (epistemoloji) meselesiyle yakından alakası dolayısıyla bu meseleyi önemsiyorum Kur’an’da geçen “hikmet” kavramının “gayba ıttıla”ı da içerdiği, hatta “vahiy” kavramının yine Kur’an tarafından sadece peygamberlere mahsus olarak kullanılmadığı gibi argümanlar) konuyu sadece peygamberlerle sınırlandırmanın tartışmalı olduğunu göstermektedir Hatta bir önceyi yazıda da ifade etmeye çalıştığım gibi 72/el-Cinn, 26-8 ayetlerinin, Allah Teala’nın gaybı sadece Hz Peygamber (sav)’e bildirdiği tarzında anlaşılmasının isabetli olmadığı ortadadır Peygamberler dışındaki insanların gaybî haberlere muttali kılınma vasıtalarından biri “ilham” ise, diğeri de, bizzat Hz Peygamber (sav) tarafından “nübüvvetin kırk altıda bir cüzü” olarak ifade buyurulan rüya (sadık rüya/mübeşşirat)’dır Allah Teala tarafından gerek rüya, gerekse ilham, hads vb bir vasıtayla muttali kılınan gaybî bilginin Müslüman bilincindeki yeri ve etkisi konusunda pratik tecrübelerden hareketle çok şey söylenebilir Bugün İstanbul’un sadece manevî atmosferinde değil, bulunduğu mahallin fizik görüntüsü üzerinde dahi silinmez bir etkisi bulunan Ebû Eyyûb el-Ensârî (ra)’nin kabrinin yerinin Akşemseddin hazretlerinin keşfi ile tesbit edilmesi, üzerinde düşünülebilecek örneklerden sadece bir tanesidir İbn Teymiyye konuyu işlediği bir yerde şöyle der: “Zevk, vecd, mükâşefe ve muhataba ehlinin hüccetine gelince, bunlardan ehl-i hak olanlar, vakıaya mutabık sahih ilhamlara mazhardır Nitekim Sahîhân’da (el-Buhârî ve Müslim’’in Sahîh’leri) Hz Peygamber (sav)’in şöyle buyurduğu nakledilmiştir: “Sizden önceki ümmetlerde “muhaddes”ler (ilham sahipleri) vardı Eğer ümmetimde de (muhaddes) biri varsa, Ömer’dir” Hz Ömer (ra) de şöyle derdi: “İtaatkâr insanların ağızlarına yakın durun ve onların söylediklerini işitip dinleyin Zira onlar için sadık/doğru işler tecelli eder” İbn Teymiyye burada konumuzla ilgili başka birtakım rivayetler de zikrederek sözlerini sürdürür Söylediklerini olduğu gibi buraya alarak yazıyı uzatmak istemiyorum Salih kullardan gaybiyyatla ilgili mükâşefelerin suduru, Ebû Hayyân’ın söylediği gibi “nadirattan” mıdır, yoksa er-Râzî, İbn Hacer’in dediği gibi yaygın olarak görülen bir durum mudur? Sahabe tabakasından itibaren bu ümmetin salihlerinden aktarılan ve kuşaktan kuşağa intikal eden kerametler tevatür seviyesindedir Gerektiğinde bu noktanın detaylarına girebileceğimizi belirterek konunun bir başka boyutuna temas etmek istiyorum Günümüzde bu ve benzeri birçok konu tartışma gündemine sokulurken, “birtakım çevreler tarafından istismar edildiği” gerekçesinin sıklıkla kullanıldığı dikkat çekiyor Doğru olsa bile bu noktanın meselenin özüne etkisi olmadığı açıktır Diyelim ki günümüzde bazı sahtekârlar gaybı bildiklerini iddia ederek cahil halkı aldatıyor ve bu nokta üzerinden çıkar sağlıyor Bu sakıncanın önüne geçmenin yolu, “mevcut” bir şeyin “namevcut (yok)” olduğunu söylemek midir? Bunun doğru bir yöntem olmadığını ayrıca belirtmeye gerek yok İnsanların şu veya bu şekildeki telakkisi ne Hakk’ı Hakk olmaktan, ne de batılı batıl olmaktan çıkarır 1) Kıyametin ne zaman kopacağı, yağmurun tam olarak nereye, ne zaman ve ne kadar yağacağı, rahimdeki ceninin cinsiyeti, şahsiyeti, şekli-şemali vs, kişinin yarın ne kazanacağı ve nerede öleceği (31/Lokmân, 34) Bunlara “beş gayb” denir ve Allah Teala’dan başka hiç kimse tarafından tam anlamıyla bilinemez Teknolojinin ilerlemesiyle bunlardan bir kısmının “bilinebilir” hale geldiğini söylemek ya demagoji veya cehalettir Zira insanoğlunun yağmur veya rahimdeki ceninin durumu hakkında bildikleri, hiçbir zaman “bütün detaylarıyla kesinlik ifade eden” bilgi türü değildir 2) Elmalılı merhum, “mutlak gayb”a ilişkin olarak da rüya, ilham, keramet vb sebeplerle bazı şeyler “sezilebilmesinin” mümkün olduğunu ancak bunların hiç birisinin zan ve vehimden uzak, yakinî ilim olamayacağının altını çizer Bkz Hak Dini Kur’an Dili, VIII, 5415 3) Mesela bkz 6/el-En’âm, 75; 12/Yûsuf, 21, 37; 3/Âl-/i İmrân, 49 4) 9/et-Tevbe, 30 5) İsmail Yiğit, Peygamberler Tarihi’nde (560) Hz Üzeyr (as)’in peygamber olmadığı görüşünü, İbn Kesîr’in Kasasu’l-Enbiyâ’sını referans göstererek Abdullah b Abbas (ra), Atâ b Ebî Rabâh ve el-Hasenu’l-Basrî’ye nisbet etmişse de, İbn Kesîr’in adı geçen eserinde Hz Üzeyr (ra) kıssasının anlatıldığı yerde (II, 324-30) bunu doğrulayacak herhangi bir ifadeye rastlayamadım İbn Kesîr, Ebû Hureyre ve İbn Abbâs (ranhuma) tarikiyle Hz Peygamber (sav)’in, Hz Üzeyr (ra)’in peygamber olup olmadığını bilmediğini söylediğini nakletmiş (II, 324), ilgili bölümün sonlarına doğru da (II, 328), “meşhur olan görüşe göre Hz Üzeyr (ra) İsrailoğulları peygamberlerinden bir peygamberdir” demiştir 6) İbn Kesîr, adı geçen eserinde (II, 200-24) onun peygamber olduğu görüşünü destekler ve günümüze (kendi dönemine) kadar yaşadığı kanaatini çürütmek için pek çok delil ileri sürer 7) Bkz 27/en-Neml, 40k 8) ez-Zemahşerî, el-Keşşâf, IV, 619-20 9) Meşhur “Cibrîl hadisi” bunlardandır 10) Bkz er-Râzî, et-Tefsîru’l-Kebîr, XXX, 168 11) Bkz Ebû Hayyân, el-Bahru’l-Muhît, X, 305-7 12) Bkz el-Âlûsî, Rûhu’l-Ma’ânî, XXX, 97 13) Tartışması için bkz İlyas Çelebi, İslam İnancında Gayb Problemi, 149 vd 14) el-Buhârî, “Ta’bîr”, 5; et-Tirmizî, “Ru’yâ”, 2-3 15) Bkz Mecmû’u’l-Fetâvâ, XIII, 68-9 16) Ebû Hayyân, el-Bahru’l-Muhît, X, 305-7 17) Bkz Fethu’l-Bârî, VII, 383


Yazdırılabilir şekli göster Sayfayı E-Mail olarak gönder