FrMaLeV

**YapRock** · 16-03-2008

Edeb Ya Hu !! .. başlıklı yazı Mumsema Edeb Ya Hu !! .. Forum Alev

EDEB YÂ HÛ

Ömer Abdulaziz

Edeb, Arapça bir kelime olup lisanımızda karşılığı saygıdır

Ancak, o da terbiye ma'nâsıyla kullanılagelen Türkçe’ye mâlolmuş kelimelerden biridir

Edeb, dine ait prensibler sayesinde ruhta kazanılan ikinci bir fıtrat veya daha geniş ma'nâsıyla ruhun dinle bütünleşerek istikrar kazanmasıdır

Ne var ki her din, insanı edebli kılmaz, İslâm dini kişiyi edebli kılar

Bu hususta; ilk olarak edebi en güzel bir elbise olarak üzerinde taşıyan Peygamberimiz (sav) aklımıza gelmektedir

Hz

Ebu Bekir (ra) Allah Rasu-lü'ne (sav) sorar: “Ey Allah'ın Rasûlü, sizi böyle kim edeblendirdi?” Cevab verir: “Beni Rabb'im edeb-lendirdi, ne güzel terbiye etti” Hz

Ebu Bekir'in kızı ve Efendimiz'in zevcesi, Hz

Aişe (r

anha) validemize “Allah Rasûlü'nün ahlâkı nasıldı?” diye sorulur: Müminlerin annesi “Siz hiç Kur'ân okumadınız mı?” deyince “Okuduk” derler

Cevap verir: “O'nun ahlâkı, Kur'ân ahlâkıydı

”
Bu keyfiyetle; Müeddibi Allah olan Efendimiz (sav), edebin zirve noktasındadır

Demek ki edeb-i ekmeli öğrenmek isteyen O'na bakmalı ve O endam aynasında edebin ne olduğunu görerek, kendini bu edebe uygun hale getirmelidir

Habibullah'a nübüvvet verilmeden önce, Kâ'be tamir ediliyorken Allah Rasûlü (sav) de bu işte fiilen çalışıyordu

Zaten O bütün ömrü boyunca hep hayrın ve hayırlı işlerin yanında olmuştu

Amcası Hz

Abbas (ra), eteğini omuzuna atmış ve taşın omuzunu zedelemesine mâni olmaya çalışmıştı

Allah Rasulü'nün (sav) omuzu ise iyice zedelenmişti

Hz

Abbas (ra) kendi yaptığını Allah Rasulü'ne (sav) de tavsiye etti

Hâlbuki mahrem yerlerinden bir kısmı böyle yapınca açılacaktı

Bu tavsiyeye uyan Allah Rasulü (sav) eteğini kaldırır kaldırmaz, birden gözüne melek göründü

Dehşetinden yere düştü

Bir daha da görülmesi uygun olmayan yerlerini hayatı boyunca açmadı

İşte edebin zirvesi, daha işin başında böyle bir teminat altındaydı

Cenab-ı Hakk O'na peygamberlik öncesi günah işletmediği gibi, daha sonra da günah işletmedi

Ve O, doğduğu gün kadar temiz ve masum bir hayat yaşayıp öyle gitti

O, edebin tecessüm etmiş en mükemmel şekliydi

Sahabelerde Edeb:

Hz

Ömer(ra), hilâfeti zamanında sahâbeden seçkin bir toplulukla birlikte bir mecliste oturmuş sohbet ediyordu

Cemaatin içinde Cerir bin Abdullah da vardı

Birden bir yellenme kokusu duyuldu

Toplulukta biri, herhalde irâdesine hâkim olamayarak yellenivermişti

Kokuyu duyanların canları sıkılmış, "kim bu işi yapan münasebetsiz" dercesine yüzlerini buruşturmuşlardı

Hz

Ömer'in de canı sıkılmış ve kızgın bir sesle: “kimse o, kalksın abdestini yeniden alsın

”demişti

Fakat Hz

Ömer'in bu dediğini yapmak çok zordu

Yellenen kimsenin o kadar insan arasından kalkıp abdest almaya gitmesi, bütün şimşekli bakışları üzerine toplaması, itibarını zedelemesi ve insanlar önünde kendini mahcub düşürmesi demekti

Cerir bin Abdullah, bu hususları düşünerek derhal duruma müdahale etti ve Hz

Ömer'e şu teklifi yaptı: Ey Mü'minlerin emîri! Acaba hep birden abdest alamaz mıyız?" Hz

Ömer, Cerir'in bu ince düşünüşünü, hatâ sâhibini mahcub etmeden hatâyı tâmir edici fikrini çok beğendi

Kendisine hitaben: “Çok yaşa

Müslüman olmadan önce de ârif idin

Şimdi de ârifsin" diye iltifatlarda bulundu

Böylece toplum içinde ortaya çıkan bir hatâ, en güzel şekilde izâle edilmiş, hiç kimse mahcub olmadan iş tatlıya bağlanmış oldu

Tabîinde Edeb:

Abdurrahman bin Kasım anlatıyor

“İmam Malik Hazretlerinin tam 20 sene hizmetinde bulundum

Bu müddetin 18 senesini edeb, 2 senesini de ilim öğrenmekle geçirdim

Keşke hepsini edeb öğrenmekle geçirseydim

” demiştir

Osmanlıda Edep:

Osmanlı'da sadaka taşları varmış, ihtiyacı olan sadaka taşının üzerindeki keseden, (yabancı elçilerin de şehadetleriyle) sadece ihtiyacı kadarını alırlarmış

Aynı şey, yolların üzerinde vakıflar tarafından kurulan konaklarda da uygulanır, yolcu eğer ihtiyacı varsa yatağının başucundaki keseden alabilirmiş

Bineğine ücretsiz bakılır, ücretsiz üç gün yemek verilirmiş

Eskiden "Kapıyı kapat!" denilmezmiş

Allah (cc) kimsenin kapısını kapatmasın diye düşünülürmüş

"Kapıyı ört, ya da sırla" denilirmiş

Kapının kapanmadan yavaşça örtülmesi edebdenmiş

“Lambayı söndür” demezlermiş

Allah (cc) kimsenin ışığını söndürmesin

"Lambayı dinlerdir" derlermiş

Lamba yakılmaz, uyandırılırmış

Uyuyan birisi uyandırılmak İçin sarsılmaz veya adı ile çağırılmazmış

"Agâh ol erenler" derlermiş

Nezaket, incelik, edeb her işin başı imiş de ondan

Ona eren uyanık olurmuş

İnsanların sözü kesilmez, işaret ve işmar edilmez, fısıltılar, gizli konuşmalar hoş karşılanmazmış

Hanımlar beylerine "Efendi" derlermiş, "siz" derlermiş

Hanımefendiliklerini gösterirlermiş

Gezerken yere yumuşak basılır, ses çıkarmamaya çalışılırmış

Yerdeki haşerata basmamaya özen gösterdiği için adı "Karınca basmaz Efendi” ye çıkan insanlar varmış

Kapıdan çıkarken arkasını dönmemek, geri geri çıkmak edebdenmiş

Kapı eşiğindeki misafirlere ait ayakkabılar, dışarıya doğru değil, içeriye doğru çevrilirmiş

"Git bir daha gelme!" der gibi değil de

"Gitsen de ayağının yönü buraya dönük olsa" dercesine dizilirmiş

Canlı cansız her şeyin bir hatırı varmış

Bediüzzaman, kendisine arkadaşlık eden, vefa gösteren eski elbisesinden bir parçayı koparıp alırmış

Yumurtayı ucundan, çok az kırar, fazla kırmayı tahrip olarak düşünür, tahribin hiçbir türünü sevmezmiş

Eskiler hayatı o kadar nurani, o kadar temiz, o kadar manâlı yaşarmış

Üstad Necip Fazıl bu hali “Komşuya hatır soran sıra sıra terlikler,
Ölçülü uzaklıkta yakın beraberlikler

" diye tarif eder

Eskiler "Edeb Ya Hu!" derler, O'nu görüyor gibi yaşamaya çalışırlarmış

O (cc) varken başkasına bakmaz, Onu unutmuş gibi hallere girmezlermiş

Ezel ve Ebed Sultanı'nın huzurunda nasıl hareket edilmesi gerekiyorsa öyle hareket etmek isterlermiş

"Bizi takip eden, her halimizi perdesiz, engelsiz gören, şu anda bizim durumumuza bakan Allah var!" der gibi, o mânâyı hatırlatmak için her yere "Edeb Ya Hu!" yazarlarmış

"Allah'ın huzurunda edeb" demekmiş bu

İnsan nerede olursa olsun Allah'ın huzurunda değil midir?

Osmanlı'daki edebe şahit olan Du Lair, kendi cemiyetiyle mukayese yaparak şöyle der; "Küfürbazlık, öfke ve intikam hissinin müşterek mahsulüdür

Bu durum, Hıristiyan memleketlerinde pek yaygın bir şekilde tamamıyla mevcuttur

Ancak Osmanlı’ların sokaklarında da evlerinde de hiç bir küfür sözü işitilmez

Bunun yüzümüzü kızartacak ve bizi hayrete düşürecek tarafı da, Osmanlıların lisanlarında küfür kelimelerinin bulunmayışıdır

Onlar yalnız "Vallahi" şeklinde Allah'a (cc) yemin ederler

"

Nitekim o devre şahit olan insanlar naklederler ki, bir şahsın kendini kızdıran bir meselede muhatabı için kullandığı cümleler: "La havle vela kuvvete illa billah", "Hay Allah derdini alsın", "Fesubhanallah!", “Hasbunallahi ve ni'mel vekil!", "Ya Sabûr!" gibi güzel ve teskin edici ifadelerden ibarettir

Tekke ve zaviyelerde de duvarlara asılı levhalarda teselli için; "Bu da geçer Ya Hu!", "Vazgeç", “Hoş gör ya Hu!" sözleri meşhurdur

Osmanlıların edep, nezaket ve terbiye hususunda kaydettikleri seviye, hiçbir milletle kabil-i kıyas değildir

Onların muâşeret âdâbı, mükemmellik ve incelik arz eder

Bunlar, millet ve mezhep ayrımı yapılmaksızın bütün insanlara karşı aynen riayet edilen ruhî ve vicdanî bir kânun mesâbesindedir

Dolayısıyla Osmanlı demek, imrenilecek edep ve nezaket timsâli demektir

Edebiyatımızda Edeb:

Edebiyatın edebli dili Arapça ile sözlerimize devam edelim

Men lem yüeddibhü'l-ebevan,
Yüeddibhü'l-melevan”
Türkçe anlamı: "Ailesinde edeplenmeyenleri zaman ve koşullar edeplendirir

"

**YapRock** · 16-03-2008

Edeble Alâkalı Beyitler:
İlim meclislerinde aradım, kıldım talep

İlim geride kaldı ille edep ille edep

(Y

Emre)

Hadd-i zâtında kim olmazsa edib

Feleğin sillesi eyler te'dib

(Nabi)

Setr eder ayıbın insanın hep

Ne güzel nâme imiş sevb-i edep

(Sümbül-zâde Vehbi Efendi)

Edep bir tâc imiş nûr-î Hûda'dan

Giy ol tâcı emîn ol, her belâdan

(La edrî)

Edep iledir âlem-i nizâm

Edep iledir kemâl-i âdem

(La edrî)

Edebtir kişinin dâim libası

Edebsiz insan üryana benzer

(La edrî)

Edeb; ehl-i ilimden hâli olmaz

Edebsiz ilim okuyan, âlim olmaz

(La edrî)

16-03-2008	#1
Profil Bilgileri YapRock	Edeb Ya Hu !! .. Edeb Ya Hu !! .. başlıklı yazı Mumsema Edeb Ya Hu !! .. Forum Alev EDEB YÂ HÛ Ömer Abdulaziz Edeb, Arapça bir kelime olup lisanımızda karşılığı saygıdır Ancak, o da terbiye ma'nâsıyla kullanılagelen Türkçe’ye mâlolmuş kelimelerden biridir Edeb, dine ait prensibler sayesinde ruhta kazanılan ikinci bir fıtrat veya daha geniş ma'nâsıyla ruhun dinle bütünleşerek istikrar kazanmasıdır Ne var ki her din, insanı edebli kılmaz, İslâm dini kişiyi edebli kılar Bu hususta; ilk olarak edebi en güzel bir elbise olarak üzerinde taşıyan Peygamberimiz (sav) aklımıza gelmektedir Hz Ebu Bekir (ra) Allah Rasu-lü'ne (sav) sorar: “Ey Allah'ın Rasûlü, sizi böyle kim edeblendirdi?” Cevab verir: “Beni Rabb'im edeb-lendirdi, ne güzel terbiye etti” Hz Ebu Bekir'in kızı ve Efendimiz'in zevcesi, Hz Aişe (ranha) validemize “Allah Rasûlü'nün ahlâkı nasıldı?” diye sorulur: Müminlerin annesi “Siz hiç Kur'ân okumadınız mı?” deyince “Okuduk” derler Cevap verir: “O'nun ahlâkı, Kur'ân ahlâkıydı” Bu keyfiyetle; Müeddibi Allah olan Efendimiz (sav), edebin zirve noktasındadır Demek ki edeb-i ekmeli öğrenmek isteyen O'na bakmalı ve O endam aynasında edebin ne olduğunu görerek, kendini bu edebe uygun hale getirmelidir Habibullah'a nübüvvet verilmeden önce, Kâ'be tamir ediliyorken Allah Rasûlü (sav) de bu işte fiilen çalışıyordu Zaten O bütün ömrü boyunca hep hayrın ve hayırlı işlerin yanında olmuştu Amcası Hz Abbas (ra), eteğini omuzuna atmış ve taşın omuzunu zedelemesine mâni olmaya çalışmıştı Allah Rasulü'nün (sav) omuzu ise iyice zedelenmişti Hz Abbas (ra) kendi yaptığını Allah Rasulü'ne (sav) de tavsiye etti Hâlbuki mahrem yerlerinden bir kısmı böyle yapınca açılacaktı Bu tavsiyeye uyan Allah Rasulü (sav) eteğini kaldırır kaldırmaz, birden gözüne melek göründü Dehşetinden yere düştü Bir daha da görülmesi uygun olmayan yerlerini hayatı boyunca açmadı İşte edebin zirvesi, daha işin başında böyle bir teminat altındaydı Cenab-ı Hakk O'na peygamberlik öncesi günah işletmediği gibi, daha sonra da günah işletmedi Ve O, doğduğu gün kadar temiz ve masum bir hayat yaşayıp öyle gitti O, edebin tecessüm etmiş en mükemmel şekliydi Sahabelerde Edeb: Hz Ömer(ra), hilâfeti zamanında sahâbeden seçkin bir toplulukla birlikte bir mecliste oturmuş sohbet ediyordu Cemaatin içinde Cerir bin Abdullah da vardı Birden bir yellenme kokusu duyuldu Toplulukta biri, herhalde irâdesine hâkim olamayarak yellenivermişti Kokuyu duyanların canları sıkılmış, "kim bu işi yapan münasebetsiz" dercesine yüzlerini buruşturmuşlardı Hz Ömer'in de canı sıkılmış ve kızgın bir sesle: “kimse o, kalksın abdestini yeniden alsın”demişti Fakat Hz Ömer'in bu dediğini yapmak çok zordu Yellenen kimsenin o kadar insan arasından kalkıp abdest almaya gitmesi, bütün şimşekli bakışları üzerine toplaması, itibarını zedelemesi ve insanlar önünde kendini mahcub düşürmesi demekti Cerir bin Abdullah, bu hususları düşünerek derhal duruma müdahale etti ve Hz Ömer'e şu teklifi yaptı: Ey Mü'minlerin emîri! Acaba hep birden abdest alamaz mıyız?" Hz Ömer, Cerir'in bu ince düşünüşünü, hatâ sâhibini mahcub etmeden hatâyı tâmir edici fikrini çok beğendi Kendisine hitaben: “Çok yaşa Müslüman olmadan önce de ârif idin Şimdi de ârifsin" diye iltifatlarda bulundu Böylece toplum içinde ortaya çıkan bir hatâ, en güzel şekilde izâle edilmiş, hiç kimse mahcub olmadan iş tatlıya bağlanmış oldu Tabîinde Edeb: Abdurrahman bin Kasım anlatıyor “İmam Malik Hazretlerinin tam 20 sene hizmetinde bulundum Bu müddetin 18 senesini edeb, 2 senesini de ilim öğrenmekle geçirdim Keşke hepsini edeb öğrenmekle geçirseydim” demiştir Osmanlıda Edep: Osmanlı'da sadaka taşları varmış, ihtiyacı olan sadaka taşının üzerindeki keseden, (yabancı elçilerin de şehadetleriyle) sadece ihtiyacı kadarını alırlarmış Aynı şey, yolların üzerinde vakıflar tarafından kurulan konaklarda da uygulanır, yolcu eğer ihtiyacı varsa yatağının başucundaki keseden alabilirmiş Bineğine ücretsiz bakılır, ücretsiz üç gün yemek verilirmiş Eskiden "Kapıyı kapat!" denilmezmiş Allah (cc) kimsenin kapısını kapatmasın diye düşünülürmüş "Kapıyı ört, ya da sırla" denilirmiş Kapının kapanmadan yavaşça örtülmesi edebdenmiş “Lambayı söndür” demezlermiş Allah (cc) kimsenin ışığını söndürmesin "Lambayı dinlerdir" derlermiş Lamba yakılmaz, uyandırılırmış Uyuyan birisi uyandırılmak İçin sarsılmaz veya adı ile çağırılmazmış "Agâh ol erenler" derlermiş Nezaket, incelik, edeb her işin başı imiş de ondan Ona eren uyanık olurmuş İnsanların sözü kesilmez, işaret ve işmar edilmez, fısıltılar, gizli konuşmalar hoş karşılanmazmış Hanımlar beylerine "Efendi" derlermiş, "siz" derlermiş Hanımefendiliklerini gösterirlermiş Gezerken yere yumuşak basılır, ses çıkarmamaya çalışılırmış Yerdeki haşerata basmamaya özen gösterdiği için adı "Karınca basmaz Efendi” ye çıkan insanlar varmış Kapıdan çıkarken arkasını dönmemek, geri geri çıkmak edebdenmiş Kapı eşiğindeki misafirlere ait ayakkabılar, dışarıya doğru değil, içeriye doğru çevrilirmiş "Git bir daha gelme!" der gibi değil de "Gitsen de ayağının yönü buraya dönük olsa" dercesine dizilirmiş Canlı cansız her şeyin bir hatırı varmış Bediüzzaman, kendisine arkadaşlık eden, vefa gösteren eski elbisesinden bir parçayı koparıp alırmış Yumurtayı ucundan, çok az kırar, fazla kırmayı tahrip olarak düşünür, tahribin hiçbir türünü sevmezmiş Eskiler hayatı o kadar nurani, o kadar temiz, o kadar manâlı yaşarmış Üstad Necip Fazıl bu hali “Komşuya hatır soran sıra sıra terlikler, Ölçülü uzaklıkta yakın beraberlikler" diye tarif eder Eskiler "Edeb Ya Hu!" derler, O'nu görüyor gibi yaşamaya çalışırlarmış O (cc) varken başkasına bakmaz, Onu unutmuş gibi hallere girmezlermiş Ezel ve Ebed Sultanı'nın huzurunda nasıl hareket edilmesi gerekiyorsa öyle hareket etmek isterlermiş "Bizi takip eden, her halimizi perdesiz, engelsiz gören, şu anda bizim durumumuza bakan Allah var!" der gibi, o mânâyı hatırlatmak için her yere "Edeb Ya Hu!" yazarlarmış "Allah'ın huzurunda edeb" demekmiş bu İnsan nerede olursa olsun Allah'ın huzurunda değil midir? Osmanlı'daki edebe şahit olan Du Lair, kendi cemiyetiyle mukayese yaparak şöyle der; "Küfürbazlık, öfke ve intikam hissinin müşterek mahsulüdür Bu durum, Hıristiyan memleketlerinde pek yaygın bir şekilde tamamıyla mevcuttur Ancak Osmanlı’ların sokaklarında da evlerinde de hiç bir küfür sözü işitilmez Bunun yüzümüzü kızartacak ve bizi hayrete düşürecek tarafı da, Osmanlıların lisanlarında küfür kelimelerinin bulunmayışıdır Onlar yalnız "Vallahi" şeklinde Allah'a (cc) yemin ederler" Nitekim o devre şahit olan insanlar naklederler ki, bir şahsın kendini kızdıran bir meselede muhatabı için kullandığı cümleler: "La havle vela kuvvete illa billah", "Hay Allah derdini alsın", "Fesubhanallah!", “Hasbunallahi ve ni'mel vekil!", "Ya Sabûr!" gibi güzel ve teskin edici ifadelerden ibarettir Tekke ve zaviyelerde de duvarlara asılı levhalarda teselli için; "Bu da geçer Ya Hu!", "Vazgeç", “Hoş gör ya Hu!" sözleri meşhurdur Osmanlıların edep, nezaket ve terbiye hususunda kaydettikleri seviye, hiçbir milletle kabil-i kıyas değildir Onların muâşeret âdâbı, mükemmellik ve incelik arz eder Bunlar, millet ve mezhep ayrımı yapılmaksızın bütün insanlara karşı aynen riayet edilen ruhî ve vicdanî bir kânun mesâbesindedir Dolayısıyla Osmanlı demek, imrenilecek edep ve nezaket timsâli demektir Edebiyatımızda Edeb: Edebiyatın edebli dili Arapça ile sözlerimize devam edelim Men lem yüeddibhü'l-ebevan, Yüeddibhü'l-melevan” Türkçe anlamı: "Ailesinde edeplenmeyenleri zaman ve koşullar edeplendirir"

16-03-2008	#2
Profil Bilgileri YapRock	--->: Edeb Ya Hu !! .. Edeble Alâkalı Beyitler: İlim meclislerinde aradım, kıldım talep İlim geride kaldı ille edep ille edep (Y Emre) Hadd-i zâtında kim olmazsa edib Feleğin sillesi eyler te'dib (Nabi) Setr eder ayıbın insanın hep Ne güzel nâme imiş sevb-i edep (Sümbül-zâde Vehbi Efendi) Edep bir tâc imiş nûr-î Hûda'dan Giy ol tâcı emîn ol, her belâdan (La edrî) Edep iledir âlem-i nizâm Edep iledir kemâl-i âdem (La edrî) Edebtir kişinin dâim libası Edebsiz insan üryana benzer (La edrî) Edeb; ehl-i ilimden hâli olmaz Edebsiz ilim okuyan, âlim olmaz (La edrî)


Yazdırılabilir şekli göster Sayfayı E-Mail olarak gönder