FrMaLeV

**mumsema** · 12-03-2008

Müctehid başlıklı yazı Mumsema Müctehid Forum Alev

MÜCTEHİD

Ayet ve hadislere dayanarak hüküm çıkaran İslâm bilgini; İslâm hukukçusu; alim, fakîh

İctihad, sözlükte güç, takat ve çaba anlamına gelen "cehd" kökünden "iftial" vezninde olup, bir şeyi elde etmek için olanca gücünü harcamak demektir

Âyet ve hadislerden kıyas ve benzeri yollarla hüküm çıkarma anlamında mecazen kullanılır

Ayet ve hadislerden hüküm çıkarma gücüne sahip olan fakîh zata da "müctehid" denir (Zebîdî, Tâcû'l-Arûs, II, 329; Şâfiî, er-Risale, s

477, el-Ümm, VII, 275)

İctihad, ya şer'î delillerden hüküm çıkarma şeklinde olur, ya da çıkarılan bu hükümlerin toplum hayatına uygulanmasıyla ilgili bulunur

İslâm hukukunda şer'î hükümler kesin delillere yani açık ayet ve hadislere veya icmaa dayanıyorsa ictihada gerek kalmaz

Mecelle, bunu "Mevrid-i nas'da ictihada mesağ yoktur" prensibiyle ifade etmiştir (madde, 14)

Ancak nassların sübûtu veya delaleti zannî olup, kesinlik ifade etmez veya âyet ve hadislerde çözümü bulunmayan meselelerle karşılaşılırsa, reyle (ictihad) hareket edileceği, bizzat Hz

Peygamber tarafından, Muâz b

Cebel'i Yemen'e vali olarak gönderirken açıklanmıştır

Hz

Muhammed, Muâz'a Yemen'de ne ile hükmedeceğini sormuş; Muaz, "Allah'ın Kitabı ile" cevabını vermiştir

Hz

Peygamber (s

a

s) "Allah'ın Kitabında bir hüküm bulamazsan?" buyurunca; "Rasulünün sünnetiyle" demiştir

"Onda da bulamazsan"sorusuna ise Muaz, "Reyimle ictihad ederim" cevabını vermiştir

Bunun üzerine Allah Rasulü şöyle buyurmuştur: "Rasulünün elçisini, Peygamberinin razı olduğu şekilde muvaffak kılan Allah'a hamd olsun" (Tirmizi, Ahkâm, 3; Ahmed b

Hanbel, Müsned, V, 230, 236, 242; Şafii, el-Ümm, VII, 273)

Arapça'yı iyi bildikleri ve Hz

Peygamberle beraberlik sayesinde Allah ve Rasûlünün maksadını çok iyi anladıkları için Sahabe neslinden müctehidlerin sayısı bir hayli çoktur

Ancak kendilerinden hüküm ve fetva nakledilen Sahabe müctehidi yüzotuz kadardır

Bunlardan yedi tanesi fetvaları birer kitab olacak kadar çoktur

Fukâhâ-Seb'a denen bu sahabiler şunlardır; Hz

Ömer, Ali, Aişe, Zeyd b

Sâbit, Abdullah b

Mes'ud, Abdullah b

Abbas ve Abdullah b

Ömer (İbnü'l-Kayyim, İ'lâmü'l-Muvakkıîn, thk

M

Muhyiddin Abdulhamid, Mısır 1955, I, 14 vd)

Hz

Ömer, Ebû Musa el-Eşârî'ye gönderdiği mektupta onu kıyas ve ictihada teşvik etmiş yine aynı konuda Kâdî Şurayh'a (ö

78/697) şöyle demiştir: "Kitâptan açıkça anlayabildiğinle hükmet

Eğer kitabın tamamını bilemezsen Rasulullah'ın hükmettiği ile hükmet

Bunun hepsini bilmezsen, doğru yolda olan alimlerin kazalarıyla hükmet

Bunların da hepsini bilemezsen, reyinle ictihad et, alim ve salih kişilerle de istişare et" (Şîrâzî, Tabakât, s: 7; İbnü'l-Kayyim, a

g

e

, I, 204)

Ayet ve hadislerden hüküm çıkarmak ve ictihad gerektiren konuları çözebilmek için bir takım şartlara ihtiyaç vardır

Bu esaslar fıkıh usulünün tedvini ile birlikte, ilk defa Müctehid imamlar devrinde tesbit edilmiştir

Bir müctehidde bulunması gereken özellikleri şöylece ifade edebiliriz:
a) Arapçayı bilmek

Fıkıh usûlü bilginleri bu noktada ittifak etmişlerdir

Çünkü Kur'ân bu dille inmiş, Hz

Peygamberin sünneti de aynı dille ifade edilmiştir

İslâm şerîatında araştırma yapan kimsenin nasslardan hüküm çıkarma gücü, Arapçanın sır ve inceliklerini bilmesi oranındadır

Şâtıbî bu konuda şöyle der: "Arapçayı anlamakta mübtedî olan kimse, şerîatı anlamakta da mübtedîdir

Arâpçayı orta derecede anlayan kimse, şerîatı anlamakta da orta durumdadır

Bu, son dereceye ulaşmamıştır

Arapçada son dereceye ulaşan kimse, şerîatı anlamakta da son dereceye ulaşır

Dolayısıyla onun anlayışı şerîatte hüccet olur; tıpkı sahabîlerin ve Kur'ân'ı hakkıyla anlayan bilginlerin anlayışlarının huccet oluşu gibi

Bunların seviyesine ulaşmayan kimselerin şerîat konusundaki anlayışları kendi seviyeleri ölçüsünde ek------

Anlayışı eksik olan herkesin görüşü ise ne bir hüccet olur, ne de başkaları tarafından kabul edilir" (eş-Şâtibî, el-Muvâfakât, IV,114)

Ancak maslahat veya mefsedet kabilinden bir manâ ve illete bağlı olan konularda Arapça bilmeyen de prensipleri kavrayıp uygulama alanını belirleyebilir

Kıyas ictihadlarının çoğu bu kabildendir (eş-Şâtıbî, a

g

e

, IV, 162, 165)

Müctehidin Arapça bilgisi genel olarak, Arapça'nın inceliklerini kapsamalıdır

Çünkü Kur'ân-ı Kerîm, Arapçanın en beliğ ve en fasihini teşkil eder

Bu yüzden, ayetlerden hüküm çıkaracak kimse, Kur'ân'ın belâgat, fesahat ve sırlarını bilmelidir ki, bu sayede onun içine aldığı hükümleri kavrayabilecek duruma gelmiş olsun

b) Kur'ân İlmine sahip olmak
Kur'ân, İslâm'ın direği, şer'î hükümlerin esasıdır

Kur'ân ilmi çok geniştir

Bunu tam olarak bilen Hz

Peygamberdir

Bu yüzden bilginler, müctehid için Kur'ân'da hüküm ifade eden beş yüz kadar âyetin inceliklerini, özelliklerini bilmek gerekir demişlerdir

Bu ayetlerin âmm-has*, mutlak* mukayyed*, nâsih-mensuh, Sünnetle ilgili durumlarını bilmek gerekir

Diğer yandan Kur'ân'ın geri kalan bütün âyetlerini de topluca (icmâlî olarak) bilmek gerekir

Çünkü Kur'ân bir bütün olup parçaları birbirinden ayrılmaz

Kur'ân'ın hüküm bildiren ayetlerini diğerlerinden ayırdetmek, şüphesiz bütün Kur'ân'ı bilmekle mümkün olabilir

Ebu Bekir el-Cassas (ö

370/980) ile İbnü'l-Arabî (ö

543/1148) gibi bilginler "Âhkâmü'l-Kur'ân"adlı eserlerinde hüküm âyetlerini açıklamaya çalışmışlardır

Ebû Abdillah el-Kurtubî (ö

671 H

), "el-Câmi'li Ahkâmi'l-Kur'ân" ; es-Sâbûnî de, "Tefsîru Âyati'l-Ahkâm" adlı eserleriyle hüküm âyetlerinin tefsîrini yapmışlardır

c) Sünneti bilmek

Bu şart üzerinde de bilginlerin ittifakı vardır

İctihadın bölünebileceğini kabul etmeyenlere göre bir müctehidin teklifî hükümleri içine alan bütün hadisleri okuması, onların amaçlarını kavraması, onlarla ilgili özellikleri bilmesi gerekir

Yine onun, sünnetin nasih ve mensuhunu, âmm ve hass'ını, mutlak ve mukayyedini bilmesi gerektiği gibi; hüküm hadislerinin rivayet yollarını, senedlerini, hadis rivayetlerinin kuvvet derecelerini de bilmesi gerekir

Hadis rivayet edenlerin hal tercemeleri ile adâlet ve zabt bakımından durumları hakkında bir çok eserler yazılmıştır

Kütüb-i Sitte gibi sahih hadis mecmuaları meydana getirilmiş ve bunlar üzerine bir çok âlimler tarafından şerhler yazılmak suretiyle hadisler senetleri bakımından tasnif edilmiş ve İslâm hukukçularının bazı hadisler üzerindeki görüş ayrılıkları ortaya konulmuştur

Bu hadis çalışmaları müctehidin bunlara başvurarak hüküm çıkarmasını kolaylaştırmaktadır

Hükümlerle ilgili bütün hadislerin ezbere bilinmesi şart değildir

Ancak gerektiğinde yerlerinin, başvurma metodlarının ve hadis rivâyetlerinin bilinmesi yeterlidir (Ebû Zehra, Usulü'l-Fıkh, s

, 382 vd)

**mumsema** · 12-03-2008

d) Üzerinde icma ve ihtilaf edilen konuları bilmek

Üzerinde icma (ittifak) meydana gelen konuları bilmek yanında Sahabe, Tabiî ve onlardan sonra gelen müctehidlerin ihtilâfa düştükleri konuları bilmek gerekir

Ancak bütün icmâ yerlerini ezberlemek şart değildir

Araştırma konusu yapılan mesele hakkında icmâ veya ihtilaf bulunup bulunmadığını bilmek yeterlidir

Medine ve Irak fıkhının metod ve farklarını bilme yanında; doğru olanla doğru olmayan, naslara yakın olanla uzak olan şeyler arasında karşılaştırma yapabilecek akıl, anlayış ve değerlendirme gücüne sahip olmak gerekir

Gerçekte Asr-ı saadette ve daha sonra yaşamış büyük hukukçuların görüşlerini incelemek, delil ve temayülleri bakımından onlar arasında karşılaştırmalar yapmak kişinin muhâkeme gücünü ve araştırma melekesini geliştirir

Müctehidlerin ittifak ve ihtilaf ettikleri meseleleri, ihtilaf sebeplerini açıklayan eserler meydana getirilmiştir

eş-Şirâzî'nin (ö

476/1083) "el-Mühezzeb" adlı eseri ve Nevevî'nin buna yazdığı şerh, İbn Hazm'ın (ö

"456/1063) "el-Muhallâ" sı İbn Rüşd'ün (ö

595/1199) "Bidâyetü'l-Müctehid" ve İbn Teymiyye'nin (ö

728/1327) "el-Fetâvâ" adlı eserleri bunlar arasında zikredilebilir

e) Kıyas bilmek
İctihad, bütün şekil ve metodlarıyla kıyası bilmeyi gerektirir

Hattâ imam Şâfiî'ye göre ictihad kıyastan ibarettir

Kıyasın metodunu bilmek; naslardan hüküm çıkarma esaslarını öğrenme ve ictihad yapılacak konuya en yakın olan nassı seçme imkânını sağlar

Kıyası bilmek şu üç şeyi bilmeyi gerektirir:
1- Kıyasın dayanacağı asıl hükmü bilmek

Bu dayanağın ayet, hadis veya icma olması, bunlarla ilgili gerekli bilgilere sahip olunması da gereklidir

2- Kıyas kaide ve prensiplerini bilmek

Meselâ belirli ve özel bir durumu ifade ettiği sabit olan bir nas üzerine kıyas yapılamaz

Kendisine dayanılan asıl hükmün illetini tesbit ettikten sonra hükme bağlanacak yeni meselede (fer'î) de aynı illetin gerçekleşip gerçekleşmediğini araştırmak gerekir

3- Önceki müctehidlerin kıyas metodlarını bilmek

el-İsnevî (ö

772/1370) "Kıyas bilmek bir ictihad kaidesi ve sayısız hükümlerin açıklanmasına götüren bir yoldur" der (el-İsnevî, Şerhu Minhâci'l-Usûl, III, 310 (İbn Emîr'in Takrîri kenarında) Mısır 1316; Şafii, a

g

e

, s

, 477)

f) Hükümlerin amaçlarını bilmek İslâmî hükümlerin amaçları, belli bir nas'dan değil, bütün nasların toplamından anlaşılabilir

Bu hükümlerin asıl amacı insanlar için rahmet olmaktır

Ayette; "Biz, seni ancak alemlere rahmet olarak gönderdik" (el-Enbiyâ, 21/107) buyurulur

İslâm'da güçlük ve sıkıntının kaldırılması, zorluğun değil kolaylığın tercih edilmesi bu rahmetin bir sonucudur

Emredilen bazı güçlükler büyük zararları gidermek amacına yöneliktir

Cihadın farz kılınışı böyledir

Nitekim âyette şöyle buyurulur: "Allah, insanların bir kısmını diğer bir kısmıyla defetmeseydi manastırlar, kiliseler, havralar ve içinde Allah'ın adı çok anılan camiler yıkılıp giderdi

Şüphesiz Allah, kendisine yardım edenlere yardım eder

Gerçekten Allah, güçlü ve yücedir" (el-Hacc, 22/40)

Maslahata göre fetva vermede, gerçek maslahatlarla (toplum yararı) nefsî ve şehevî arzulardan gelen bir vehimden ibaret olan maslahatları birbirinden ayırdetmek gerekir

Böylece mazarratı defetme, maslahatı celbetme, bütün insanlara faydalı olan şeyleri tercih etme, başka bir deyimle toplum yararını kişisel yararın üstünde tutma melekesi gelişir

g) Doğru bir anlayış ve iyi bir takdir gücüne sahip olmak

Müctehidin gerçek fikirleri yanlış olanlardan ayırdetme melekesine sahip olması gerekir

Bu da doğru bir anlayış ve keskin bir görüşe sahip olmakla gerçekleşebilir

h) İyi niyet ve sağlam bir itikad sahibi olmak

İslâm dinî, ancak kalbi iman ve ihlasla aydınlanmış olanların idrak edeceği bir dindir

İtikadı bozuk kimse bid'at ve nefsî arzularının peşine düşer; tarafsız bir gönülle naslara yönelemez

Kötü niyet düşünceyi de kötüleştirir

Bu yüzden büyük müctehidler fıkıhla şöhret yapmadan önce ihlâs ve takvâlarıyla meşhur olmuşlardır

İhlaslı kimse gerçeği nerede bulursa bulsun kabul eder, taassub göstermez

Büyük imamların hepsi; "Bizim görüşümüz doğrudur, yanlış da olabilir

Başkalarının görüşü yanlıştır, fakat doğru da olabilir" demişlerdir (Ebû Zehrâ, a

g

e

, s

388, 389; İslâm'da Fıkhî Mezhepler Tarihi, Trc

Abdulkadir Şener, Ankara 1968, 1969, s

125, 126)

İşte İslâm hukukçularının müctehidde bulunmasını gerekli gördükleri şartlar bunlardır

Bu şartları kendisinde toplayan müctehide "mutlak veya müstakil müctehid" denir

Fıkıh usulü bilginleri müctehidleri yedi tabakaya ayırırlar: 1) Şerîatte müctehidler

Ca'feru's-Sadık, Muhammed el-Bâkır, Ebû Hanîfe, İmam Şâfiî, Mâlik ve Ahmed b

Hanbel gibi

2) Müntesip mutlak müctehidler

Ebû Yusuf, Muhammed, Züfer, el-

Müzenî, Abdurrahman b

Kasım gibi

3) Mezhebte müctehidler

Tahâvî, Kerhî, Serahsî, İsfereyânî ve Şîrazî gibi

4) Tercih yapan müctehidler

Bazı usulcüler önceki tabakayla bunu bir saymışlardır

5) İstidlâl sahibi müctehidler

Bunlar; "Şu görüş rivâyet bakımından daha sağlam ve delilî yönünden daha kuvvetlidir" gibi açıklamalar yapmışlardır

6) Hafızlar tabakası

Bunlar taklidçi olup, öncekilerin tercihlerini bilmede huccet sayılırlar

7) Mukallidler tabakası

Bunlar, fıkıh kaynaklarını anlayabilir, fakat görüş ve rivayetler arasında tercih yapamazlar

Dayandığı Kitap, Sünnet, İcmâ delillerinden biri bilinmeksizin bir müctehidin sözünü alıp bununla amel etmeye "taklid"; deliline bakmak, öğrenmek ve ictihadına katılmak suretiyle bir müctehidin reyini benimsemeye ise "ittiba" denir

eş-Şevkânî'ye (ö

1250/1832) göre sahabe, Tâbiûn ve Tebe-i tâbiîn içinde ictihad edecek dereceye ulaşamayanlar belirli bir müctehidi taklîd etmiyor; onlardan problemleriyle ilgili delilleri sorup öğrenerek bunlara ittiba ediyorlardı

Taklid bu nesillerden sonra ortaya çıkmıştır

Taklid yerine, ittiba ruh ve alışkanlığının geliştirilmesi gerekir

Bu durum, ilim adamlarını delilleri öğrenmeye zorlar, delillerin kuvvetli olanı ile zayıf olanım tartışma imkânı doğar

Bunun gerçekleşmesi için delillerin zikredildiği temel eserlere yönelmek, te'lif edilecek İslâm hukuku kitaplarında hükümlerin dayandığı delilleri de göstermek gereklidir

Bunun sonucunda araştırıcılar, vahiy, Sünnet ve icmâi ümmet üzerinde düşünme ve değerlendirme imkânı bulurlar

Hamdi DÖNDÜREN

**Zilzal** · 16-09-2008

Paylaşımınız için Emeginize Sağlık

**merius** · 04-04-2009

biLqiLer içiN teşekkür ederim fıkıh dersiNi aratmıo vaLLa hocaya diyimde burdan da yararLaNaLım

12-03-2008	#1
Profil Bilgileri mumsema	Müctehid Müctehid başlıklı yazı Mumsema Müctehid Forum Alev MÜCTEHİD Ayet ve hadislere dayanarak hüküm çıkaran İslâm bilgini; İslâm hukukçusu; alim, fakîh İctihad, sözlükte güç, takat ve çaba anlamına gelen "cehd" kökünden "iftial" vezninde olup, bir şeyi elde etmek için olanca gücünü harcamak demektir Âyet ve hadislerden kıyas ve benzeri yollarla hüküm çıkarma anlamında mecazen kullanılır Ayet ve hadislerden hüküm çıkarma gücüne sahip olan fakîh zata da "müctehid" denir (Zebîdî, Tâcû'l-Arûs, II, 329; Şâfiî, er-Risale, s 477, el-Ümm, VII, 275) İctihad, ya şer'î delillerden hüküm çıkarma şeklinde olur, ya da çıkarılan bu hükümlerin toplum hayatına uygulanmasıyla ilgili bulunur İslâm hukukunda şer'î hükümler kesin delillere yani açık ayet ve hadislere veya icmaa dayanıyorsa ictihada gerek kalmaz Mecelle, bunu "Mevrid-i nas'da ictihada mesağ yoktur" prensibiyle ifade etmiştir (madde, 14) Ancak nassların sübûtu veya delaleti zannî olup, kesinlik ifade etmez veya âyet ve hadislerde çözümü bulunmayan meselelerle karşılaşılırsa, reyle (ictihad) hareket edileceği, bizzat Hz Peygamber tarafından, Muâz b Cebel'i Yemen'e vali olarak gönderirken açıklanmıştır Hz Muhammed, Muâz'a Yemen'de ne ile hükmedeceğini sormuş; Muaz, "Allah'ın Kitabı ile" cevabını vermiştir Hz Peygamber (sas) "Allah'ın Kitabında bir hüküm bulamazsan?" buyurunca; "Rasulünün sünnetiyle" demiştir "Onda da bulamazsan"sorusuna ise Muaz, "Reyimle ictihad ederim" cevabını vermiştir Bunun üzerine Allah Rasulü şöyle buyurmuştur: "Rasulünün elçisini, Peygamberinin razı olduğu şekilde muvaffak kılan Allah'a hamd olsun" (Tirmizi, Ahkâm, 3; Ahmed b Hanbel, Müsned, V, 230, 236, 242; Şafii, el-Ümm, VII, 273) Arapça'yı iyi bildikleri ve Hz Peygamberle beraberlik sayesinde Allah ve Rasûlünün maksadını çok iyi anladıkları için Sahabe neslinden müctehidlerin sayısı bir hayli çoktur Ancak kendilerinden hüküm ve fetva nakledilen Sahabe müctehidi yüzotuz kadardır Bunlardan yedi tanesi fetvaları birer kitab olacak kadar çoktur Fukâhâ-Seb'a denen bu sahabiler şunlardır; Hz Ömer, Ali, Aişe, Zeyd b Sâbit, Abdullah b Mes'ud, Abdullah b Abbas ve Abdullah b Ömer (İbnü'l-Kayyim, İ'lâmü'l-Muvakkıîn, thk M Muhyiddin Abdulhamid, Mısır 1955, I, 14 vd) Hz Ömer, Ebû Musa el-Eşârî'ye gönderdiği mektupta onu kıyas ve ictihada teşvik etmiş yine aynı konuda Kâdî Şurayh'a (ö 78/697) şöyle demiştir: "Kitâptan açıkça anlayabildiğinle hükmet Eğer kitabın tamamını bilemezsen Rasulullah'ın hükmettiği ile hükmet Bunun hepsini bilmezsen, doğru yolda olan alimlerin kazalarıyla hükmet Bunların da hepsini bilemezsen, reyinle ictihad et, alim ve salih kişilerle de istişare et" (Şîrâzî, Tabakât, s: 7; İbnü'l-Kayyim, age, I, 204) Ayet ve hadislerden hüküm çıkarmak ve ictihad gerektiren konuları çözebilmek için bir takım şartlara ihtiyaç vardır Bu esaslar fıkıh usulünün tedvini ile birlikte, ilk defa Müctehid imamlar devrinde tesbit edilmiştir Bir müctehidde bulunması gereken özellikleri şöylece ifade edebiliriz: a) Arapçayı bilmek Fıkıh usûlü bilginleri bu noktada ittifak etmişlerdir Çünkü Kur'ân bu dille inmiş, Hz Peygamberin sünneti de aynı dille ifade edilmiştir İslâm şerîatında araştırma yapan kimsenin nasslardan hüküm çıkarma gücü, Arapçanın sır ve inceliklerini bilmesi oranındadır Şâtıbî bu konuda şöyle der: "Arapçayı anlamakta mübtedî olan kimse, şerîatı anlamakta da mübtedîdir Arâpçayı orta derecede anlayan kimse, şerîatı anlamakta da orta durumdadır Bu, son dereceye ulaşmamıştır Arapçada son dereceye ulaşan kimse, şerîatı anlamakta da son dereceye ulaşır Dolayısıyla onun anlayışı şerîatte hüccet olur; tıpkı sahabîlerin ve Kur'ân'ı hakkıyla anlayan bilginlerin anlayışlarının huccet oluşu gibi Bunların seviyesine ulaşmayan kimselerin şerîat konusundaki anlayışları kendi seviyeleri ölçüsünde ek------ Anlayışı eksik olan herkesin görüşü ise ne bir hüccet olur, ne de başkaları tarafından kabul edilir" (eş-Şâtibî, el-Muvâfakât, IV,114) Ancak maslahat veya mefsedet kabilinden bir manâ ve illete bağlı olan konularda Arapça bilmeyen de prensipleri kavrayıp uygulama alanını belirleyebilir Kıyas ictihadlarının çoğu bu kabildendir (eş-Şâtıbî, age, IV, 162, 165) Müctehidin Arapça bilgisi genel olarak, Arapça'nın inceliklerini kapsamalıdır Çünkü Kur'ân-ı Kerîm, Arapçanın en beliğ ve en fasihini teşkil eder Bu yüzden, ayetlerden hüküm çıkaracak kimse, Kur'ân'ın belâgat, fesahat ve sırlarını bilmelidir ki, bu sayede onun içine aldığı hükümleri kavrayabilecek duruma gelmiş olsun b) Kur'ân İlmine sahip olmak Kur'ân, İslâm'ın direği, şer'î hükümlerin esasıdır Kur'ân ilmi çok geniştir Bunu tam olarak bilen Hz Peygamberdir Bu yüzden bilginler, müctehid için Kur'ân'da hüküm ifade eden beş yüz kadar âyetin inceliklerini, özelliklerini bilmek gerekir demişlerdir Bu ayetlerin âmm-has, mutlak mukayyed*, nâsih-mensuh, Sünnetle ilgili durumlarını bilmek gerekir Diğer yandan Kur'ân'ın geri kalan bütün âyetlerini de topluca (icmâlî olarak) bilmek gerekir Çünkü Kur'ân bir bütün olup parçaları birbirinden ayrılmaz Kur'ân'ın hüküm bildiren ayetlerini diğerlerinden ayırdetmek, şüphesiz bütün Kur'ân'ı bilmekle mümkün olabilir Ebu Bekir el-Cassas (ö 370/980) ile İbnü'l-Arabî (ö 543/1148) gibi bilginler "Âhkâmü'l-Kur'ân"adlı eserlerinde hüküm âyetlerini açıklamaya çalışmışlardır Ebû Abdillah el-Kurtubî (ö 671 H), "el-Câmi'li Ahkâmi'l-Kur'ân" ; es-Sâbûnî de, "Tefsîru Âyati'l-Ahkâm" adlı eserleriyle hüküm âyetlerinin tefsîrini yapmışlardır c) Sünneti bilmek Bu şart üzerinde de bilginlerin ittifakı vardır İctihadın bölünebileceğini kabul etmeyenlere göre bir müctehidin teklifî hükümleri içine alan bütün hadisleri okuması, onların amaçlarını kavraması, onlarla ilgili özellikleri bilmesi gerekir Yine onun, sünnetin nasih ve mensuhunu, âmm ve hass'ını, mutlak ve mukayyedini bilmesi gerektiği gibi; hüküm hadislerinin rivayet yollarını, senedlerini, hadis rivayetlerinin kuvvet derecelerini de bilmesi gerekir Hadis rivayet edenlerin hal tercemeleri ile adâlet ve zabt bakımından durumları hakkında bir çok eserler yazılmıştır Kütüb-i Sitte gibi sahih hadis mecmuaları meydana getirilmiş ve bunlar üzerine bir çok âlimler tarafından şerhler yazılmak suretiyle hadisler senetleri bakımından tasnif edilmiş ve İslâm hukukçularının bazı hadisler üzerindeki görüş ayrılıkları ortaya konulmuştur Bu hadis çalışmaları müctehidin bunlara başvurarak hüküm çıkarmasını kolaylaştırmaktadır Hükümlerle ilgili bütün hadislerin ezbere bilinmesi şart değildir Ancak gerektiğinde yerlerinin, başvurma metodlarının ve hadis rivâyetlerinin bilinmesi yeterlidir (Ebû Zehra, Usulü'l-Fıkh, s, 382 vd)

12-03-2008	#2
Profil Bilgileri mumsema	--->: Müctehid d) Üzerinde icma ve ihtilaf edilen konuları bilmek Üzerinde icma (ittifak) meydana gelen konuları bilmek yanında Sahabe, Tabiî ve onlardan sonra gelen müctehidlerin ihtilâfa düştükleri konuları bilmek gerekir Ancak bütün icmâ yerlerini ezberlemek şart değildir Araştırma konusu yapılan mesele hakkında icmâ veya ihtilaf bulunup bulunmadığını bilmek yeterlidir Medine ve Irak fıkhının metod ve farklarını bilme yanında; doğru olanla doğru olmayan, naslara yakın olanla uzak olan şeyler arasında karşılaştırma yapabilecek akıl, anlayış ve değerlendirme gücüne sahip olmak gerekir Gerçekte Asr-ı saadette ve daha sonra yaşamış büyük hukukçuların görüşlerini incelemek, delil ve temayülleri bakımından onlar arasında karşılaştırmalar yapmak kişinin muhâkeme gücünü ve araştırma melekesini geliştirir Müctehidlerin ittifak ve ihtilaf ettikleri meseleleri, ihtilaf sebeplerini açıklayan eserler meydana getirilmiştir eş-Şirâzî'nin (ö 476/1083) "el-Mühezzeb" adlı eseri ve Nevevî'nin buna yazdığı şerh, İbn Hazm'ın (ö "456/1063) "el-Muhallâ" sı İbn Rüşd'ün (ö 595/1199) "Bidâyetü'l-Müctehid" ve İbn Teymiyye'nin (ö 728/1327) "el-Fetâvâ" adlı eserleri bunlar arasında zikredilebilir e) Kıyas bilmek İctihad, bütün şekil ve metodlarıyla kıyası bilmeyi gerektirir Hattâ imam Şâfiî'ye göre ictihad kıyastan ibarettir Kıyasın metodunu bilmek; naslardan hüküm çıkarma esaslarını öğrenme ve ictihad yapılacak konuya en yakın olan nassı seçme imkânını sağlar Kıyası bilmek şu üç şeyi bilmeyi gerektirir: 1- Kıyasın dayanacağı asıl hükmü bilmek Bu dayanağın ayet, hadis veya icma olması, bunlarla ilgili gerekli bilgilere sahip olunması da gereklidir 2- Kıyas kaide ve prensiplerini bilmek Meselâ belirli ve özel bir durumu ifade ettiği sabit olan bir nas üzerine kıyas yapılamaz Kendisine dayanılan asıl hükmün illetini tesbit ettikten sonra hükme bağlanacak yeni meselede (fer'î) de aynı illetin gerçekleşip gerçekleşmediğini araştırmak gerekir 3- Önceki müctehidlerin kıyas metodlarını bilmek el-İsnevî (ö 772/1370) "Kıyas bilmek bir ictihad kaidesi ve sayısız hükümlerin açıklanmasına götüren bir yoldur" der (el-İsnevî, Şerhu Minhâci'l-Usûl, III, 310 (İbn Emîr'in Takrîri kenarında) Mısır 1316; Şafii, age, s, 477) f) Hükümlerin amaçlarını bilmek İslâmî hükümlerin amaçları, belli bir nas'dan değil, bütün nasların toplamından anlaşılabilir Bu hükümlerin asıl amacı insanlar için rahmet olmaktır Ayette; "Biz, seni ancak alemlere rahmet olarak gönderdik" (el-Enbiyâ, 21/107) buyurulur İslâm'da güçlük ve sıkıntının kaldırılması, zorluğun değil kolaylığın tercih edilmesi bu rahmetin bir sonucudur Emredilen bazı güçlükler büyük zararları gidermek amacına yöneliktir Cihadın farz kılınışı böyledir Nitekim âyette şöyle buyurulur: "Allah, insanların bir kısmını diğer bir kısmıyla defetmeseydi manastırlar, kiliseler, havralar ve içinde Allah'ın adı çok anılan camiler yıkılıp giderdi Şüphesiz Allah, kendisine yardım edenlere yardım eder Gerçekten Allah, güçlü ve yücedir" (el-Hacc, 22/40) Maslahata göre fetva vermede, gerçek maslahatlarla (toplum yararı) nefsî ve şehevî arzulardan gelen bir vehimden ibaret olan maslahatları birbirinden ayırdetmek gerekir Böylece mazarratı defetme, maslahatı celbetme, bütün insanlara faydalı olan şeyleri tercih etme, başka bir deyimle toplum yararını kişisel yararın üstünde tutma melekesi gelişir g) Doğru bir anlayış ve iyi bir takdir gücüne sahip olmak Müctehidin gerçek fikirleri yanlış olanlardan ayırdetme melekesine sahip olması gerekir Bu da doğru bir anlayış ve keskin bir görüşe sahip olmakla gerçekleşebilir h) İyi niyet ve sağlam bir itikad sahibi olmak İslâm dinî, ancak kalbi iman ve ihlasla aydınlanmış olanların idrak edeceği bir dindir İtikadı bozuk kimse bid'at ve nefsî arzularının peşine düşer; tarafsız bir gönülle naslara yönelemez Kötü niyet düşünceyi de kötüleştirir Bu yüzden büyük müctehidler fıkıhla şöhret yapmadan önce ihlâs ve takvâlarıyla meşhur olmuşlardır İhlaslı kimse gerçeği nerede bulursa bulsun kabul eder, taassub göstermez Büyük imamların hepsi; "Bizim görüşümüz doğrudur, yanlış da olabilir Başkalarının görüşü yanlıştır, fakat doğru da olabilir" demişlerdir (Ebû Zehrâ, age, s 388, 389; İslâm'da Fıkhî Mezhepler Tarihi, Trc Abdulkadir Şener, Ankara 1968, 1969, s 125, 126) İşte İslâm hukukçularının müctehidde bulunmasını gerekli gördükleri şartlar bunlardır Bu şartları kendisinde toplayan müctehide "mutlak veya müstakil müctehid" denir Fıkıh usulü bilginleri müctehidleri yedi tabakaya ayırırlar: 1) Şerîatte müctehidler Ca'feru's-Sadık, Muhammed el-Bâkır, Ebû Hanîfe, İmam Şâfiî, Mâlik ve Ahmed b Hanbel gibi 2) Müntesip mutlak müctehidler Ebû Yusuf, Muhammed, Züfer, el- Müzenî, Abdurrahman b Kasım gibi 3) Mezhebte müctehidler Tahâvî, Kerhî, Serahsî, İsfereyânî ve Şîrazî gibi 4) Tercih yapan müctehidler Bazı usulcüler önceki tabakayla bunu bir saymışlardır 5) İstidlâl sahibi müctehidler Bunlar; "Şu görüş rivâyet bakımından daha sağlam ve delilî yönünden daha kuvvetlidir" gibi açıklamalar yapmışlardır 6) Hafızlar tabakası Bunlar taklidçi olup, öncekilerin tercihlerini bilmede huccet sayılırlar 7) Mukallidler tabakası Bunlar, fıkıh kaynaklarını anlayabilir, fakat görüş ve rivayetler arasında tercih yapamazlar Dayandığı Kitap, Sünnet, İcmâ delillerinden biri bilinmeksizin bir müctehidin sözünü alıp bununla amel etmeye "taklid"; deliline bakmak, öğrenmek ve ictihadına katılmak suretiyle bir müctehidin reyini benimsemeye ise "ittiba" denir eş-Şevkânî'ye (ö 1250/1832) göre sahabe, Tâbiûn ve Tebe-i tâbiîn içinde ictihad edecek dereceye ulaşamayanlar belirli bir müctehidi taklîd etmiyor; onlardan problemleriyle ilgili delilleri sorup öğrenerek bunlara ittiba ediyorlardı Taklid bu nesillerden sonra ortaya çıkmıştır Taklid yerine, ittiba ruh ve alışkanlığının geliştirilmesi gerekir Bu durum, ilim adamlarını delilleri öğrenmeye zorlar, delillerin kuvvetli olanı ile zayıf olanım tartışma imkânı doğar Bunun gerçekleşmesi için delillerin zikredildiği temel eserlere yönelmek, te'lif edilecek İslâm hukuku kitaplarında hükümlerin dayandığı delilleri de göstermek gereklidir Bunun sonucunda araştırıcılar, vahiy, Sünnet ve icmâi ümmet üzerinde düşünme ve değerlendirme imkânı bulurlar Hamdi DÖNDÜREN

16-09-2008	#3
Profil Bilgileri Zilzal	--->: Müctehid Paylaşımınız için Emeginize Sağlık

04-04-2009	#4
Profil Bilgileri merius	--->: Müctehid biLqiLer içiN teşekkür ederim fıkıh dersiNi aratmıo vaLLa hocaya diyimde burdan da yararLaNaLım


Yazdırılabilir şekli göster Sayfayı E-Mail olarak gönder