FrMaLeV

Kuran-ı Kerim’in Okunuşunda Dikkat Edilmesi Gereken Bazı Hususlar başlıklı yazı Mumsema Kuran-ı Kerim’in Okunuşunda Dikkat Edilmesi Gereken Bazı Hususlar Forum Alev

Kuran-ı Kerim’in Okunuşunda Dikkat Edilmesi Gereken Bazı Hususlar

Lafzının okunmasının dahi ibadet olarak kabul edildiği Hutbe-i Ezeliyye’nin aslına uygun okunmasının gerekliliği, hem aklen, hem hikmeten ve hem de dinen zaruridir Bu zaruret, Tecvid ilminin ortaya çıkmasında önemli bir âmil olmuşturBiz bu yazımızda Kuran-ı Kerimin ses özelliğine değinerek daha ziyade tilaveti esnasında yapılan yanlışlar üzerinde duracağız

Arap dilinin yapısı incelendiğinde fonetiğin(ses özelliği) bu dilde önemli bir yeri olduğu fark edilir Diller arası ortak bir fenomen olan fonetik, Arapçada bilhassa Kur’anda daha fazla değer kazanır Örneğin dillerin çoğunda harfler “ünlü-ünsüz” ayrımına tutulurken Arapçada “ince-kalın-en kalın” diye gruplanır Meseleyi biraz daha açacak olursak; Türkçede yirmi dokuz harfin sekizi ünlü geri kalan yirmi bir harf ise ünsüzdür Buna mukabil Arapçada yirmi sekiz harfin hepsi ünsüzdür “Ünlüler olmaksızın bir dilin telaffuzu nasıl kabildir?” sorusunun cevabı karşımıza harekelerin varlığıyla çıkıyor

Mana ile de doğrudan alakalı olan sesbilgisi bazı kelimelerde kendini bariz bir şekilde gösterir Yaratıcı, yaratan anlamında olan ﺧﺎﻠﻕ kelimesi ﺡ harfiyle okunursa “tıraş eden, tıraş edici, ﻩ harfiyle telaffuz edilirse “helak eden, helak edici”(manaya göre ﻕ da ﻙ e dönüşür) anlamına gelir Bu açık örnek fonem bilgisinin gerekliliğini ortaya koyuyor

Ayrıca, diğer bir farklı özellik de Arapçada harflerin sıfatlara sahip olmasıdır Yani harflerin mahreçlerinin yanında bir de sıfatları vardır Sıfat, lügatte nişan ve alamet anlamına gelir Tecvid ilminde sıfat; mahreçte meydana gelişi esnasında harfin sesine arız olan keyfiyete denir Yirmi sekiz harfin on yedi mahreçten çıktığı düşünüldüğünde mahrecleri bir olan harfler sıfatları ile birbirinden ayrılır Ayrıca, sıfatlar harflerin kuvvetlisini zayıfından ayırmaya da yararlar Tecvid ilmiyle uğraşan âlimler sıfatları başlıca iki kısma ayırmışlardır:
1-Sıfat-ı Lâzıme
2-Sıfat-ı Arıza

Harflerin zatına mahsus olan ve onlardan ayrılmaması gereken sıfatlara Sıfat-ı Lâzıme denir Önemlileri şunlardır:

Cehr: Harf Harekeli olarak okunurken, mahrece dayanmanın kuvvetli olması sebebiyle, nefesin tamamının veya çoğunun hapsedilerek, sesin açık olarak çıkmasına denir Bu sıfatın zıddı Hems’tir Cehr sıfatına sahip harfler 18 tanedir
ﺍﺏﺝﺩﺫﺭﺯﺽﻁﻅﻉﻍﻕﻝﻡﻥﻭﻯ

Hems: Harfi harekeli olarak okurken, mahrece itimadın zayıflığı sebebiyle, nefesin sesle beraber akmasına denir Zıddı Cehr’dir Huruf-ı Mehmuse 10 tanedir:
ﺕﺙﺡﺥﺱﺵﺺﻑﻙﻩ
Şiddet: Harfi sakin olarak okurken, mahrece dayanmanın kuvvetli olması sebebiyle, sesin ve nefesin hapsolup akmamasına denir Zıddı Rihvet’tir Huruf-ı Şedide 8 tanedir
ﺍﺏﺕﺝﺩﻁﻕﻙ

Rihvet: Harfi sakin olarak telaffuz ederken, mahrece itimadın zayıflığı sebebiyle, sesin ve nefesin beraberce akmasına denir Zıddı Şiddet’tir Huruf-ı Rihvet 15 tanedir:
ﺙﺡﺥﺫﺭﺱﺵﺺﺽﻅﻍﻑﻩﻭﻯ
Beyniyye: Harfi sakin olarak okurken, sesin ne tamamen akması ve ne de hapsolmasına; yani sesin tamamen akması ile akmaması arasında olmasına denir Bu sıfat Şiddet ile Rihvet’in arasında yer almasından bu ismi almıştır Beyniyye harfleri 5 tanedir:
ﺭﻉﻝﻡﻥ

İsti’la: Dilin üst damağa yükselmesine denir Zıddı İstifale’dir 7 harften müteşekkildir
ﺥﺺﺽﻁﻅﻍﻕ
Bu harfler daima kalın okunur

İstifale: Dilin aşağı meyletme haline; yani üst damağa kalkmamasına denir Zıddı İsti’ladır Harfleri, İsti’la sıfatına sahip 7 harfin dışında kalanlardır
ﺍﺏﺕﺙﺝﺡﺩﺫﺮﺯﺱﺵﻉﻑﻙﻝﻡﻥﻭﻩﻯ
Bu harfler daima ince okunurlar(ﺮ harfinin özel durumu istisnadır)

Itbak: Dilin üst damağa yapışmasına ve dil kökünün üst damağa kalkmasına denir Bu İsti’la sıfatından daha mübalağalıdır Zıddı İnfitah’dır Itbak sıfatına sahip harfler 4’tür:
ﻅ ﺺﺽﻁ

İnfitah: Dilin damaktan ayrılmasına denir Zıddı Itbak’tır Harfleri 24 tanedir:
ﺍﺏﺕﺙﺝﺡﺥﺩﺫﺮﺯﺱﺵﻉﻍﻑﻕﻙﻝﻡﻥﻭﻩﻯ

Safir: Harf okunurken(kuş ve ıslık sesine benzer) keskin bir sesin çıkmasına denir Huruf-ı Safir 3’tür: ﺱﺺﺯ

Tekrir: Dil ucunun titremesine ve sürçmesine denir Bu sıfat sadece ﺮ harfine mahsustur

Tefeşşi: Sesin ağızda yayılmasına denir Bu sıfat da sadece ﺵ harfine mahsustur

İstitale: Sesin uzamasına denir Bu sıfat sadece ﺽ harfinde vardır

Harflerin zatına mahsus olmayan ve onlardan ayrılması mümkün olan sıfatlara da Sıfat-ı Arıza denir(med, idğam, ihfa, izhar, iklab, sekte vb)

Harflerin Sıfat-ı lâzıme ve arızalarını bilmek okuyucuya otokontrol imkânı sağlar Kariin “Okuyuşum acaba doğru mu?” tereddüdüne düşmesini engeller

Sıfat-ı lâzımelerin terkinden, tebdil ve tağyirinden meydana gelen hata, Lahn-ı Celi(açık ve büyük hata) olur ki bu okuyuş haramdır
Sıfat-ı arızaların terkinden, tebdil ve tağyirinden meydana gelen hata Lahn-ı Hafi(gizli ve küçük hata) olur (Kur’an Okuma Esasları, Prof Dr Abdurrahman ÇETİN s:93)

Yukarıda geçen teorik bilgilerin yerleşmesi için fem-i muhsinden (talim ve terbiye görmüş ağız) birebir talim edilmesi gerekir Günümüzde fem-i muhsinin azalması ve var olanlara da her an ulaşmanın güçlüğü nazar-ı dikkate alındığında bu işin zor olduğu bir gerçektir Fakat buna mukabil multimedya ortamının sür’at kazanmasıyla üstat okuyucuların Cd’leri, kasetleri, vidyoları piyasaya sürülmektedir İsmail Biçer, Fatih Çollak, Abdulkadir Şehidoğlu, Ali Osman Atakul, Kadir Temel gibi hem edası düzgün ve hem de sedası güzel olan karilerin okuyuşları dinlenerek ciddi anlamda bu eksiklik telafi edilebilir kanaatindeyiz Ama şunu da belirtmek gerekir ki altyapısı olmayan kişilere bu uygulama çok fazla bir netice getirmez

Gözden Kaçırılan Büyük Yanlışlar

1) ﻓﺎﺮﺟﻊﺍﻠﺑﺻﺮ , ﻭﷲ, ﻫﻭﷲ Kelimelerindeki istifale ve infitah sıfatına sahip ﻑ,ﻩ,ﺐ,ﻭ ve emsali harfleri kalın okumak yani “hüvellah” yerine huvallah, “vellahü” yerine “vallahu”, “ferci’il-besara” yerine farci’il-basara” okumak lahn-ı celidir Lahn-ı celi ise haramdır

Esefle belirtmek gerekir ki; sesine ve üslubuna hayran olduğumuz Arapların meşhur okuyucuları da aynı hataya düşüyorlar Onların bu hatalı okuyuşları bize delil olamaz Zira Arapların atalarından ve aynı zamanda kıraat âlimlerinden olan Sibeveyh, Halil bin Ahmed, İbnu’l-Cezeri, Aliyyü’l-Kari’ gibi zevat-ı kiram hiçbir şekilde ince harflerin kalın okunmasına müsaade etmemişler Eserlerinde, bu şekilde okuyanları da şiddetle ikaz etmişlerdir

2) Fiil olan bir kelimenin lame’l-fi’linde sakin lam olursa ve bu lama ﻧﺎ zamiri bitişirse ﻝ ile ﻥ un mahrecleri yakın olduğundan bu harflerin izharlarına dikkat etmek lazımdır
ﺟﻌﻠﻧﺎ , ﺍﺮﺳﻠﻧﺎ gibi kelimelerde lam ile nün arasında izhar yapılmazsa ﺍﺮﺳﻧﺎ , ﺟﻌﻧﺎ şekline döner ki; hem lahn-ı celidir hem de mana bozulur
3) ﺍﻠﺫﻳﻥ kelimesinin idğamı ﺍﻥ nin idğamı gibi değildir Burada iki lam okunacak kadar durulur

4) ﺍﷲﺍﻛﺒﺮ ve emsali kelimelerin hemzelerini kalın okumak yani “ellahüekber” yerine “allahuakbar” demek affedilemez bir hatadır Zira İbnu’l-Cezeri Mukaddime adlı eserinde şöyle demektedir:
ﻣﻥﺍﺣﺮﻑ ﻣﺳﺗﻓﻼ ﻓﺮﻗﻗﻥ
ﺍﻻﻟﻑ ﻟﻓﻅ ﺗﻓﺧﻳﻡ ﻭﺣﺎﺫﺮﻥ

“Harflerin Müstefil sıfatlı olanlarını incelt Elif lafzının kalınlığından sakın
ﺍﻫﺩﻧﺎ ﺍﻋﻭﺫ ﻭﻫﻣﺯﺕﺍﻠﺣﻣﺩ
ﻠﻧﺎ ﷲ ﻻﻡ ﺛﻡ ﺍﷲ
ﺍﷲ, ﺍﻫﺩﻧﺎ, ﺍﻋﻭﺫ, ﺍﻠﺣﻣﺩ bu kelimelerin hemzelerini kalın okumaktan sakın ﷲ, ﻟﻧﺎ nın lamlarını kalın okumaktan sakın”

5) ﺣﻰﱠ, ﺷﺢ,ﺣﺑﻁﺕ,ﺣﺎﻓﻅﻭﺍ ve emsali kelimelerin ﺡ ve ﻯ harflerini kalın okumaktan sakınmak gerekir Şunu özellikle belirtmek gerekir ki ﺡ harfi kalın bir harf değildir Diyanetin hazırlamış olduğu elif cüzünde bu harf için kalındır denmesi galattır, gabavettir Çünkü ilgili kaynaklar taranmadan sathi bir şekilde hazırlanmıştır Bu harf istifale sıfatına sahiptir Bu sıfatın zıddı isti’ladır Huruf-ı isti’la ise bütün Tecvid kitaplarında belirtildiği gibi 7’dir Eğer bu harf de ilave olursa 8 olur Huruf-ı isti’lanın 8 olduğunu belirten bir kaynağa da şimdiye kadar rastlanılamamıştır(Huruf-ı İsti’la için bkz Abdurrahman Çetin, Kur’an Okuma Esasları, s97)

6) ﺽ Harfi: Dilin sol veya sağ yahut her iki yanı ile adras denilen üst azı dişleridir ki, buradan ﺽ harfi çıkarılır Bu harf, genellikle dilin sol kenarıyla çıkarılır Fakat dilin sağ yanını veya her iki yanını da kullanarak çıkarmak mümkündür ﺽ zor çıkarılan bir harf olarak bilinir Uygulamalar umumiyetle yanlış olageldiği için, eski müellif ve üstadlar, bu konu üzerinde titizlikle durmuşlar ve hatta ﺽ harfine dair müstakil risaleler yazmışlardır

Bu harfin çıkarılışı şöyle olur: Dilin sol veya sağ veya her iki yanı, üst azı dişlere hafifçe değdirilir Dil kökü ve ortası damağa yükselir Dilin ucu ise, serbesttir Bu esnada çıkarılan (ﻅ sesine benzeyen, fakat ﻅ olmayan) ses, ﺽ harfinin sesidir

Bu konuda merhum Ali Rıza Sağman’ın düşüncelerini kaydetmeyi faydalı buluyoruz: “Dad harfi asa’bü’l-huruf =harflerin en zorudur Dad harfi hakkında söylenecek sözler çoktur Bunlardan biri de Arapların “dad”ları ile Türklerin “dad”ları arasında benzerlik bulunmamasıdır Arap dad’ını bugünkü cemiyetin şivesinden, Türk ise kitaplarda gösterilen formüllerden almaktadır Onların çıkardığı dad’ın kitaplara-kaidelere uymadığı hakkındaki delillerimiz pek kuvvetlidir Bunlardan birkaçını görelim:

1-İmamlar dad harfinde rihvet sıfatı bulunduğunu söylüyorlar Arab’ın dad’ının rihvet ile ilgisi yok O, şiddet sıfatı taşıyan bir çeşni gösteriyor Bundan dolayı İmam Cezeri ve Aliyyü’l-Kari gibi mütehassıslar, Arab dad’ını tenkit etmişlerdir

2-Arab’ın çıkardığı dad, bu harfin mahrecinde kaydedildiği gibi dilin sağı ile de, solu ile de değil, ancak dil ucunun üst kısmı ve damak ile alakalıdır

3-Onların çıkardığı dad ile Kur’an’ın bazı kelimelerini okumak mümkün değildir
Bu kelimeler sakin dad’dan sonra “ta” bulunan kelimelerdir ﻓﻣﻥﺍﺿﻁﺭ

4-Kurra’nın “dad”ı, harflerin en zoru saymaları, Arab dad’ının aleyhine çok kuvvetli bir delildir Çünkü Arab’ın çıkardığı dad hiç de zor değildir(Ali Rıza Sağman, Sağman Tecvidi, s26)

7) ﻉ harfinin inceliğine dikkat etmek gerekir Özellikle üstün ile harekelendiğinde…ﻋﻣﺎ gibi “‘amma” şeklinde tam kalın bir “a” ile okumak doğru değildir Kalın “a”ya nisbeten ince bir “a” sesi ile okumak gerekir
Cezimli ﻝ ların harekelenmemesine azami dikkat edilmesi gerekir ﺭﺏﺍﻟﻌﺎﻠﻣﻳﻥ
ﺑﻞﻋﺑﺎﺩ ve emsali kelimelerde “rabbil ‘alemin” yerine “rabbili alemin”, “bel ‘ibadün” yerine “beli ‘ibadün” okumak gibi Bu tarz okuyuştan sakınmak gerekir

9) Kari’, Kur’anı ﻣﻜﻣﻼ ﻣﻥﻏﻳﺭ ﻣﺎﺗﻛﻟﻒ
ﺑﺎﻠﻟﻂﻒ ﻓﻰﺍﻠﻧﻁﻕ ﺑﻼ ﺗﻌﺳﻑ

“Her sıfattan hakları ikmal edilmiş olduğu halde meşakkate düşmeden nutukta lütufla müstakim yoldan çıkmadan” beytinde ifade edildiği gibi sathiliğe, sun’iliğe düşmeden; taklit sevdasıyla tecvidi ihmal etmeden okumalıdır Çünkü Kura’n fıtri olmayan okuyuşları reddeder Bu red dinleyicilerin kulağını tırmalayış ve istiskal şeklinde tezahür eder velev ki mukriin sedası güzel olsa da…

Hülasa: Bu meyanda ifade edilecek olanlar çoktur Onları diğer yazılarımıza ta’lik edip alaka duyanlara harflerin sıfatlarını, mahreçlerini ve diğer lüzumlu bilgileri tafsilatıyla ihtiva eden kaynakların listesini veriyoruz

 Risale-i Cezeri, Hüseyin Harputoğlu
 Kuranı Okuma Usul ve Esasları, İbrahim Tanrıkulu
 Asım Kıraati, Fatih Çollak
 Eddirasatüssavtiyye, Ğanim Kaddüri El-Hamed
 Kuranı Kerimin Nüzulü ve Kıraati, İsmail Karaçam
 Kuran Okuma Esasları, Abdurrahman Çetin