FrMaLeV

*mustafaefendi* · 01-10-2007

Hz. Üftade başlıklı yazı Mumsema Hz. Üftade Forum Alev

Hz Üftade
Öğle sıcaklığının ağırlığı şehrin üzerine iyiden iyiye çökmüştü Güneş ulu mâbedin sıra sıra dizilmiş kubbelerini kavurmakla kalmıyor, kırmızımsı taş duvarlarına göz kamaştıran pençeler atarak caminin o cüsseli gövdesini bütün heybetiyle parlatıyordu Sıcağa aldırmaksızın caminin bahçesinde toplanan meraklı kalabalık, sesinin güzelliği dilden dile dolaşan genç müezzinin vakit ezanını okumasını bekliyordu Avludaki cemaatin hararetli sohbetlerine bir yandan abdest alan müminlerin şadırvanın aşınmış mermer zemininde çınlattığı su sesleri, bir yandan da haşmetli çınarların iri dallarına gizlenmiş kuşların neşeli cıvıltıları karışıyordu Çatıda ise omuz omuza veren kubbeler, zamanı dört bir yana elemekte, aşağıdaki ses cümbüşüne inat alabildiğine suskun ve hareketsiz beklemekteydiler Derken, boşluğu yırtarak dalga dalga yayılan ve kudretle tekrarlanan “Allahu Ekber” nidâları masmavi gökyüzüne karışıp, bu âsûde bekleyişe bir anda son verdi İnananların asırlardır büyük bir şevk ve heyecanla icabet ettikleri bu coşkulu dâvet, çarşaf kadar düzgün bir denizin ilk kuvvetli rüzgârda titremesi gibi kubbeleri uyandırmış; kubbeler arasında imsak vaktinden beri tahtını kuran koyu sükûnet hükmünü yitirerek, sesin şiddetiyle havalanan kuşlarla beraber kanat çırpa çırpa uçup gitmişti O anda sineler asırlar sonra Yahya Kemal’in mısralarında tebârüz ettirdiği hakikatle çarpmaktaydı:
“Gök nûra gark olur nice yüz bin minareden
Şehbâl açınca rûh-u revân-ı Muhammedî
Ervah cümleten görür “Allahu Ekber”i
Aks eyleyince arşa lisân-ı Muhammedî”
Namaz dâvetinin mukaddes nağmeleriyle canlı cansız her varlık, mâşûkuna kavuşmuş âşıklar gibi vuslat hazzıyla nura gark olmuş, inşirah dolu bu sözlerin yaktığı hakikat çerağlarıyla en harcıâlem ruhlar bile aydınlanıvermişti Genç müezzin Mehmet Muhyiddin, Davudî sesiyle Bursalıları bir kere daha mest etmiş, dudaklardan yarışırcasına dökülen maşallahları mahcup bir edâ ile kabul etmişti Cami mütevellisi, her namaz öncesinde ahaliye türlü mânevî lezzetler yaşatan bu delikanlının mükâfatlandırılması zamanının geldiğini düşünüp, hizmetlerine karşılık kendisine birkaç akçelik maaş tayin etti Muhyiddin hem gençti hem de heyecanlıydı Bir ulvî vazifeyi hakkıyla yerine getirip takdir edilmekten mesrûr olmuş ve maaşı kabul etmişti Ancak ne olduysa bundan sonra oldu Aynı gece rüyasında “Mertebenden üftâde (düştün) oldun!” tekdirine mârûz kaldı Hafakanlar içinde uyanarak ezilmiş yüreği, daralmış ruhuyla, bütün bir gece bu rüyanın düğümünü çözmeye çalıştı Aradığı cevabı bulması uzun sürmemişti Önce koca bir “Eyvaaah!” çekti; “Nasıl böyle bir hata yaptım!” dedi kendi kendine “Allah adını anmanın dünyalık mükâfatı mı olur?” sözleri döküldü kurumuş dudaklarından Nefsî muhasebeler birbirini takip ederken, kalb çeperlerine kara birer leke olup yapışmış fânî arzular tövbe ıspatulasının keskin ucuyla bir bir kazındı Kendisine verilen maaşı terk etti O günden sonra Farsçada “düşmüş, âşık, bîçare” mânâlarına gelen “Üftâde” mahlasını kullanmaya başladı Zîrâ ulu dergâhlarda seyr-i sülûk etmenin hakiki yolunu öğrenmiş; Fuzuli’nin: “Serverlik ister isen üftâdelik şiar et, / Kim düşmeden ayağa, çıkmadı başa bâde” sırrının hikmetini anlamıştır artık
Halk muhayyilesinde kaç asırdır aşk ve muhabbet bağının bülbül-i şeydâsı olarak yâd edilen Hz Üftâde’nin hikâyesi işte böyle başlar 1490 yılında Bursa’da başladığı hayat yolculuğu, tasavvufî bir ömür ve çağını aşan eserler ortaya koyarak 1580 senesine kadar devam eder Güzel ahlâkının yanı sıra ilâhîleri, şiirleri ve menkıbeleriyle, sanat ve fikir dünyasında derin izler bırakır İlk tahsilini Muslihiddin Efendi ve Abdal Mehmed isimli hocalarından alan Üftâde’nin tasavvuf hayatı, ilm-i ledün sahibi bir zât olan Hızır Dede’yle şehbâl açar Henüz on yaşındayken önünde diz kıran talebesinin gönül gergefine ilk nakışları o dokur, ucundan kenarından da olsa ilim-irfan sofralarında ona da yer verir Talebesi de diğerlerinden çok farklı hâl ve tavırdadır; ruhunu rehâvetin ve süflî arzuların vahametli yollarında değil, tevazuun pırıltılı çeşmelerinde henüz bir çocukken yıkamaya başlar Nefis terbiyesi ve ilim tahsiliyle geçen sekiz senenin ardından hocasını kaybeden Üftâde, şahsî kemalât yollarında yalnız başına kalır On altı yaşlarında Ulu Cami’de fahrî müezzinliğe ve çeşitli camilerde imamlığa başlar Bu vazifeleri on sekiz yıl sürdürdükten sonra vaaz ve irşat hizmetlerine koşturur Doğanbey, Namazgâh, Kayhan ve Emir Sultan camilerinde hitabette bulunur Ömrünün son demlerinde, bir zamanlar keşişlerin inzivaya çekildiği Uludağ’ın eteklerine tekke ve camisini yaptırarak irşat hizmetlerini buradan sürdürür
Hz Üftâde Osmanlı kültür hayatına Vâkıât, Dîvân ve Hutbe Mecmuası gibi yazma eserlerinin dışında biri Celvetiye Tarikatı, diğeri de Aziz Mahmud Hüdâyi Hazretleri olmak üzere iki mühim miras bırakmıştır Arapçanın yanı sıra Hz Mevlâna’dan keşfen öğrendiğini söylediği Farsçaya da hâkim olan, zâhirî ilimlerdeki vukufiyetini tasavvufî kudretiyle cem ederek tefsir ve hadîs başta olmak üzere diğer şer’î ilimlerde de dersler veren Üftâde, devrinde hatırı sayılır bir âlim olarak kabul görür Şiirde Yunus Emre’nin sâde üslûbunu takip eder, vaazlarında Hz Mevlâna’nın Mesnevi’sinden nakiller yapar, Vâkıât’ta Muhyiddîn-i Arabî’den iktibaslarda bulunur; ne var ki bu üç Hak dostunun da sık sık tartışmalara konu olan vahdet-i vücutçu görüşlerini dâima itidal ölçülerinde benimser İtikadın zâhirî hudutlarını zorlayan coşkun ifadelerden sakınır, keşf ve mârifetle alâkalı sırların ifşasına karşı çıkar
Arapçada evini, vatanını terk etmek mânâsına gelen celvet, tasavvuf ıstılahında kulun, Allah’ın sıfatları ile halvetten çıkışı ve Allah’ın varlığında fânî oluşu mânâsına gelir Halvet, insanın tenhada Hak ile yalnız kalmasını târif ederken celvet, insanlardan kaçmayı değil, hâdiselere ve hayata iştirak etmeyi, halk arasında Hak ile beraber olmayı benimser Talebe geçtiği mertebelere nefsanî ahlâktan sıyrılıp ilâhî isimler elbisesini giydikten sonra Rahmânî ahlâk ile halkın içine dönerek, onların mertebesine iner ve irşada başlar Unutulmamalıdır ki, Hz Peygamber de (sas) önce Hira Dağı’nda halvet etmiş, peygamberlik vazifesi gelince nübüvvet makamında celveti tercih ederek halkın arasına karışmıştır
Hz Üftâde’nin huzurunda
Bursa’da bir türbe ve tekkesi olan Hz Üftâde’yi ziyarete, iki gönül dostuyla birlikte Tahtakale’den Yerkapı’ya çıkarken bir burç üzerinde yer alan türbesinden başlıyoruz Soğuk havanın tenimize hafif ısırıklar attığı bir kış günü, ağır adımlarla fakat târifsiz bir heyecan ve sürûr içinde çıkıyoruz merdivenleri Yaşarken samimiyetiyle, vefatından sonra da tasavvufî mirasıyla gerek Bursa’nın, gerekse bütün İslâm âleminin zihninde açtırdığı ibret tomurcuklarını hatırlıyoruz Aslında bunların hiçbiri olmasa, yine de kadrini bilmekte her zaman aciz kalacağımız bir Hak dostuydu o Üftâde mahlâsını kullanmakla, çağımızda vahşice azdırılan enaniyet hislerini ve bencilliği pul kadar değersiz kılmış, mütevazılığın ve düşmenin aslında kaybetmek demek olmadığını, aksine üftâdeliğin, mânâ âlemlerine açılan tılsımlı bir kapı olabileceğini her hâliyle göstermişti
Türbeyi; daha evvel kilise olan ve Kanunî’den izin alınarak inşa edilen Üftade Camii, onun karşısında yer alan bir Kur’ân kursu ve küçük bir mezarlık çevreliyor Kare plânlı bu sâde mekânda Hz Üftade’nin yanı sıra onun soyundan gelenler ile bazı aile yakınlarının yattığı 19 sanduka bulunuyor Türbenin 19 penceresinden süzülen güneş, içeriyi lâtif bir aydınlık denizine dönüştürürken, başında koyu yeşil sarıkların haşmetle durduğu sandukalar, bu ışık denizinde dalgalanan kayıkları andırıyor Duvarda asılı bir tabelâda, Aziz Mahmud Hüdâyi’nin gönül kaleminden dökülen methiyenin ilk mısralarını okuyoruz:
“Bağ-ı aşkın andelîbi Hazret-i Üftâde’dir
Dertli âşıklar tabibi Hazret-i Üftâde’dir”
Bu mekânı görmek bile onun sırrını anlamaya, ismiyle ne derece müsemma bir zât olduğunu fark etmeye yetermiş meğer; bunca mezarın ayrı ayrı türbelere dağılmak yerine tek bir çatı altına toplanması, insanlardan bir insan olmanın ve dervişane bir mütevazılığın remzi değil de nedir? Üftâdeliği yaşamakla kalmayıp öldükten sonra bile aynı samimiyetle temsil etmek bu olsa gerek Aziz ruhlarına dualar gönderip Üftâde Külliyesi’ne doğru revan oluyoruz
Uludağ’ın eteklerine bir kandil gibi asılı duran külliyeye dar ve dolambaçlı yollardan âdeta tırmanarak çıkıyoruz Külliye, seyr-i sulûkun çileli menzillerine nazire yaparcasına oldukça dik bir yokuşun sonuna hususi olarak inşa edilmiş âdeta Menakıb-ı Üftâde, külliyenin inşasında bizzât çalışan Hz Üftâde’nin, ervâh-ı âliyyenin orada hazır olup, namaz kıldıklarını keşfetmesi sebebiyle bu yeri seçtiğini haber veriyor Külliye; cami, semahâne, çilehâne, çeşme, derviş ve zikir odaları ile bugün hiçbir izi kalmayan selâmlıktan ibaret Binanın eski günlerinden çok uzaklarda olduğunu üzülerek müşahede ediyoruz Gönüllü olarak buraya sahip çıkan birkaç mahalle sakini, külliyeyi tamamen metruk bir bina olmaktan kurtarmış; lâkin bakımsızlık, külliyenin her köşesine sinmiş… Ah bir dile gelse de konuşsa; bir zamanlar hariminde Osmanlı coğrafyasının dört bir köşesinden gelen talebelerin Hz Üftâde’nin huzurunda nasıl kemal-i edeble seyr-i sulûka daldıklarını, bir yandan da imarethâne vazifesi görüp fakir fukaranın doyurulduğu o bereketli ve ruhaniyetli günlerin unutulmaz coşkusunu bir solukta anlatırdı herhalde Mihmândâr eşliğinde odaları gezerken yaklaşık dört asır hizmet veren bu dergâhın viraneye dönüşmemek için direnen hazin hâli yüreklerimizi dağlıyor Duvarların artık tel tel dökülen sıvalarını yahut kağşamış ahşap payandalarını biraz eşelesek mazinin kuytulara sinmiş lirik yankılarını, âşıkların yana yakıla çektikleri kâh tevhid, kâh esma zikirlerini, geceler boyu Arş-ı Âlâ’daki aslıyla buluşturdukları ateşin tekbirleri duyacak gibi oluyoruz Uzun koridorları asırlardır sırtlayan ahşap tabanın atılan her adımda çıkardığı hicran dolu sesler, yorgunluğunun ve üzüntü veren yalnızlığının bîçare çığlıkları olmalıydı Serzeniş damlalarını kalblerimizde açılan hicap rahnelerine çekingen bir tavırla bırakırken, sanki o: “Bana bunu mu lâyık görüyorsunuz?” diyordu Anladık ki, vücudunu saran amansız yaralar, aslında bu dergâhı değil, bizim ruhlarımızda bir yağ lekesi gibi yayılan vefasızlık hastalığını resmediyordu
Nihayet Hz Üftâde’nin riyazet yaptığı çilehânedeyiz Bir zaman mahfilini andıran bu şirin odada, sema ve zikir sırasında ses âhengini temin için kullanılan def ve kudüm cinsinden musiki âletleri, kubbesi koyu yeşil, on üç terkli Celvetiyye taçları ile bazı şahsî eşyalar sergileniyor Odanın bir köşesinde sessiz ve sakin, öylece bekleyen tarihî sandık dikkatimizi çekiyor birden; kapağını açmamızla geçmişe ışınlanmamız bir oluyor Eski zamanlardan kalma yıpranmış, parçalanmış elbiseler çıkıyor içinden; eski eski kokmak vardır ya, işte öylesine kesif bir rayiha yayılıyor etrafa Eriyen bakışlarımız ve med-cezirler yaşayan hislerimizle derunumuza çektikçe çekiyoruz bu son demlerini yaşayan hatıralar ıtırını Hangi yıldızlı gecelere şâhit olmuş, nefis terbiyesinin sarp ve ıstıraplı sokaklarında hangi çilelere yoldaşlık etmişlerdi acaba? Bir camekân içinde korunan uzun sırıklar takılıyor nazarlarımıza şimdi de, hani şu Bursa kadılığını bırakan Aziz Mahmut Hüdâyi’nin, nefsini terbiye etsin diye şehrin en kalabalık yerlerinde, hem de halkın gülüşmelerine ve “Kadı delirmiş!” hitaplarına aldırmadan ciğer sattığı o meşhur sırıklar…
Neredeyse bütün bir Bursa’yı temâşâ için ayaklarımızın altına serilen dergâhın pembe salonuna geçiyoruz Kaçıncı misafir olarak ağırlandığımı bilmediğim bu salon, diğer odalara nazaran kısmen bakımlı Buğulu camların ardından saçlarına ak düşmüş çatıları seyrederken bir anda Hz Üftâde’nin de bir gece, bir semanın veya bereketli bir sohbetin ardından aynı pencerenin önünde oturduğunu, kandillerin uzaklardan titrek ışıklarıyla hareketlendirdiği Bursa’ya şefkat dolu gözlerle bakıp çok sevdiği bu şehrin üzerine acaba hangi hayır dualarını üflediğini hayal ediyorum Nitekim bir gün talebelerine Bursa’nın gönlünde açan nazlı bir tebessüm olduğunu; “Ben, bir yük odun getirip Bursa ahalisine satana bile dua etsem gerektir” sözüyle ifade eden o değil miydi? Keşke diyorum içimden onu bir kerecik olsun görebilseydim… Sırların ifşasından hoşlanmadığını bildiğim hâlde, yine de çocukça bir ısrarla ne olur bizi de şereflendirin diyebilseydim Hazret’e Bu hayal içinde dalıp gittiğimi fark etmiyorum; arkamdan bir ses, çok uzaklardan, ama bir o kadar derinden ve içimden yankılanarak beni çağırıyor, şeffaf bir el uzanıp ruhumu kendine raptediyor Gözlerim doluyor; ama ağlayamıyorum, yanına varmak istiyorum, aramızda asırlar var der gibi bakıyor Nur hâleleri saçan siması, varlığımı yakarken nazarları bir ok misâli delip geçiyor yüreğimi Huzurunda el pençe divan durup “Bu ne büyük bir lütuf böyle yâ Hz Üftâde!” diyorum Divan’ından konuşmaya başlıyor benimle:
“Ey hakikat erenleri
Dost ilinin serverleri
Tâliblerin rehberleri
Dosttan haber verin bana!”
Hak yolunun yolcularından nice selâmlar getirdim sana, i’lâ-i kelimetullah yolunda Üftâde olanlardan, yerini yurdunu terk edip diyar diyar koşanlardan; gönlünü ummanlar gibi açıp el uzatılmamış tek bir sine bırakmamaya and içmiş yiğitlerden haber getirdim Senin gibi onlar da celveti, halvete tercih ettiler Hakk’ı halk arasında aradılar Gurbet, yuvaları; hasret, duaları; vuslat, türküleri oldu yıllardan beri; bir duayı bir himmeti esirgemeyin ne olur bu dostlardan diyorum
“Hubbü’l-vatan mine’l-iman,
dedi Resul-i müstean
Bunadır işareti, aslımdan ayrı düşmüşüm!”
mısralarıyla teselli veriyor derdinizi paylaşıyorum dercesine; biraz daha sabredin, rıza-i ilâhîyi kazanmak kolay değil, çilelidir, dertlidir bu yol; O’ndan isteyin, O kimseyi boş çevirmez der gibi süzüyor ve içli içli yakarıyor;
“Üftâde miskin derdimend,
gurbette kalmışım meded
Rahm eyle yâ Ferd Samed,
aslımdan ayrı düşmüşüm!”
Kadîr-i Zülcelâl’e bu hizmet erleri için bir dua eyleseniz, engelleri aşmak için bir yol gösterseniz diyorum Çok ötelerde, gözü gönlü yaşlı, hasretle kavrulan sevgiliyi ve onun
“Vuslatta firak, firâkta vuslat hülyâları
Bir sihirli düş ki, hiç uyanmak istemezler!
Yâr yolunda yanıp kül olmaktır rüyaları
‘Cennet’e gir!’ denilse, ihtimâl dilemezler!”
diyerek başlarını okşadığı yiğitlerini yalnız bırakmamak için ne yapmak gerek?
“İzle dâim izlerini
İşit güzel sözlerini
Görem dirsen yüzlerini
Can ü dilden sevmek gerek…
Can ü dilden sevmek gerek…”

Kaynaklar
- Menakı-ı Üftâde, Yay Hazırlayan: Abdurrahman Yünal, Seçil Ofset, 1996
- Mehmed Şemseddin, Bursa Dergâhları, Yâdigârı Şemsî I - II, Haz M Kara - K Atlansoy, Uludağ Yay Bursa
- Üftâde Divanı, Haz Mustafa Bahadıroğlu, Üftâde Yay, Bursa, 2000
- Mustafa Kara, Bursa’da Tarikatlar ve Tekkeler, Sır Yay, İstanbul, 2001
- Mustafa Özdamar, Mehmed Muhyiddin Üftâde, Kırk Kandil Yay, İstanbul, 2005
- İsmail Kara, Biraz Yakın Tarih Biraz Uzak Hurafe, Kitabevi Yay, İstanbul, 1998

01-10-2007	#1
Profil Bilgileri mustafaefendi	Hz. Üftade Hz. Üftade başlıklı yazı Mumsema Hz. Üftade Forum Alev Hz Üftade Öğle sıcaklığının ağırlığı şehrin üzerine iyiden iyiye çökmüştü Güneş ulu mâbedin sıra sıra dizilmiş kubbelerini kavurmakla kalmıyor, kırmızımsı taş duvarlarına göz kamaştıran pençeler atarak caminin o cüsseli gövdesini bütün heybetiyle parlatıyordu Sıcağa aldırmaksızın caminin bahçesinde toplanan meraklı kalabalık, sesinin güzelliği dilden dile dolaşan genç müezzinin vakit ezanını okumasını bekliyordu Avludaki cemaatin hararetli sohbetlerine bir yandan abdest alan müminlerin şadırvanın aşınmış mermer zemininde çınlattığı su sesleri, bir yandan da haşmetli çınarların iri dallarına gizlenmiş kuşların neşeli cıvıltıları karışıyordu Çatıda ise omuz omuza veren kubbeler, zamanı dört bir yana elemekte, aşağıdaki ses cümbüşüne inat alabildiğine suskun ve hareketsiz beklemekteydiler Derken, boşluğu yırtarak dalga dalga yayılan ve kudretle tekrarlanan “Allahu Ekber” nidâları masmavi gökyüzüne karışıp, bu âsûde bekleyişe bir anda son verdi İnananların asırlardır büyük bir şevk ve heyecanla icabet ettikleri bu coşkulu dâvet, çarşaf kadar düzgün bir denizin ilk kuvvetli rüzgârda titremesi gibi kubbeleri uyandırmış; kubbeler arasında imsak vaktinden beri tahtını kuran koyu sükûnet hükmünü yitirerek, sesin şiddetiyle havalanan kuşlarla beraber kanat çırpa çırpa uçup gitmişti O anda sineler asırlar sonra Yahya Kemal’in mısralarında tebârüz ettirdiği hakikatle çarpmaktaydı: “Gök nûra gark olur nice yüz bin minareden Şehbâl açınca rûh-u revân-ı Muhammedî Ervah cümleten görür “Allahu Ekber”i Aks eyleyince arşa lisân-ı Muhammedî” Namaz dâvetinin mukaddes nağmeleriyle canlı cansız her varlık, mâşûkuna kavuşmuş âşıklar gibi vuslat hazzıyla nura gark olmuş, inşirah dolu bu sözlerin yaktığı hakikat çerağlarıyla en harcıâlem ruhlar bile aydınlanıvermişti Genç müezzin Mehmet Muhyiddin, Davudî sesiyle Bursalıları bir kere daha mest etmiş, dudaklardan yarışırcasına dökülen maşallahları mahcup bir edâ ile kabul etmişti Cami mütevellisi, her namaz öncesinde ahaliye türlü mânevî lezzetler yaşatan bu delikanlının mükâfatlandırılması zamanının geldiğini düşünüp, hizmetlerine karşılık kendisine birkaç akçelik maaş tayin etti Muhyiddin hem gençti hem de heyecanlıydı Bir ulvî vazifeyi hakkıyla yerine getirip takdir edilmekten mesrûr olmuş ve maaşı kabul etmişti Ancak ne olduysa bundan sonra oldu Aynı gece rüyasında “Mertebenden üftâde (düştün) oldun!” tekdirine mârûz kaldı Hafakanlar içinde uyanarak ezilmiş yüreği, daralmış ruhuyla, bütün bir gece bu rüyanın düğümünü çözmeye çalıştı Aradığı cevabı bulması uzun sürmemişti Önce koca bir “Eyvaaah!” çekti; “Nasıl böyle bir hata yaptım!” dedi kendi kendine “Allah adını anmanın dünyalık mükâfatı mı olur?” sözleri döküldü kurumuş dudaklarından Nefsî muhasebeler birbirini takip ederken, kalb çeperlerine kara birer leke olup yapışmış fânî arzular tövbe ıspatulasının keskin ucuyla bir bir kazındı Kendisine verilen maaşı terk etti O günden sonra Farsçada “düşmüş, âşık, bîçare” mânâlarına gelen “Üftâde” mahlasını kullanmaya başladı Zîrâ ulu dergâhlarda seyr-i sülûk etmenin hakiki yolunu öğrenmiş; Fuzuli’nin: “Serverlik ister isen üftâdelik şiar et, / Kim düşmeden ayağa, çıkmadı başa bâde” sırrının hikmetini anlamıştır artık Halk muhayyilesinde kaç asırdır aşk ve muhabbet bağının bülbül-i şeydâsı olarak yâd edilen Hz Üftâde’nin hikâyesi işte böyle başlar 1490 yılında Bursa’da başladığı hayat yolculuğu, tasavvufî bir ömür ve çağını aşan eserler ortaya koyarak 1580 senesine kadar devam eder Güzel ahlâkının yanı sıra ilâhîleri, şiirleri ve menkıbeleriyle, sanat ve fikir dünyasında derin izler bırakır İlk tahsilini Muslihiddin Efendi ve Abdal Mehmed isimli hocalarından alan Üftâde’nin tasavvuf hayatı, ilm-i ledün sahibi bir zât olan Hızır Dede’yle şehbâl açar Henüz on yaşındayken önünde diz kıran talebesinin gönül gergefine ilk nakışları o dokur, ucundan kenarından da olsa ilim-irfan sofralarında ona da yer verir Talebesi de diğerlerinden çok farklı hâl ve tavırdadır; ruhunu rehâvetin ve süflî arzuların vahametli yollarında değil, tevazuun pırıltılı çeşmelerinde henüz bir çocukken yıkamaya başlar Nefis terbiyesi ve ilim tahsiliyle geçen sekiz senenin ardından hocasını kaybeden Üftâde, şahsî kemalât yollarında yalnız başına kalır On altı yaşlarında Ulu Cami’de fahrî müezzinliğe ve çeşitli camilerde imamlığa başlar Bu vazifeleri on sekiz yıl sürdürdükten sonra vaaz ve irşat hizmetlerine koşturur Doğanbey, Namazgâh, Kayhan ve Emir Sultan camilerinde hitabette bulunur Ömrünün son demlerinde, bir zamanlar keşişlerin inzivaya çekildiği Uludağ’ın eteklerine tekke ve camisini yaptırarak irşat hizmetlerini buradan sürdürür Hz Üftâde Osmanlı kültür hayatına Vâkıât, Dîvân ve Hutbe Mecmuası gibi yazma eserlerinin dışında biri Celvetiye Tarikatı, diğeri de Aziz Mahmud Hüdâyi Hazretleri olmak üzere iki mühim miras bırakmıştır Arapçanın yanı sıra Hz Mevlâna’dan keşfen öğrendiğini söylediği Farsçaya da hâkim olan, zâhirî ilimlerdeki vukufiyetini tasavvufî kudretiyle cem ederek tefsir ve hadîs başta olmak üzere diğer şer’î ilimlerde de dersler veren Üftâde, devrinde hatırı sayılır bir âlim olarak kabul görür Şiirde Yunus Emre’nin sâde üslûbunu takip eder, vaazlarında Hz Mevlâna’nın Mesnevi’sinden nakiller yapar, Vâkıât’ta Muhyiddîn-i Arabî’den iktibaslarda bulunur; ne var ki bu üç Hak dostunun da sık sık tartışmalara konu olan vahdet-i vücutçu görüşlerini dâima itidal ölçülerinde benimser İtikadın zâhirî hudutlarını zorlayan coşkun ifadelerden sakınır, keşf ve mârifetle alâkalı sırların ifşasına karşı çıkar Arapçada evini, vatanını terk etmek mânâsına gelen celvet, tasavvuf ıstılahında kulun, Allah’ın sıfatları ile halvetten çıkışı ve Allah’ın varlığında fânî oluşu mânâsına gelir Halvet, insanın tenhada Hak ile yalnız kalmasını târif ederken celvet, insanlardan kaçmayı değil, hâdiselere ve hayata iştirak etmeyi, halk arasında Hak ile beraber olmayı benimser Talebe geçtiği mertebelere nefsanî ahlâktan sıyrılıp ilâhî isimler elbisesini giydikten sonra Rahmânî ahlâk ile halkın içine dönerek, onların mertebesine iner ve irşada başlar Unutulmamalıdır ki, Hz Peygamber de (sas) önce Hira Dağı’nda halvet etmiş, peygamberlik vazifesi gelince nübüvvet makamında celveti tercih ederek halkın arasına karışmıştır Hz Üftâde’nin huzurunda Bursa’da bir türbe ve tekkesi olan Hz Üftâde’yi ziyarete, iki gönül dostuyla birlikte Tahtakale’den Yerkapı’ya çıkarken bir burç üzerinde yer alan türbesinden başlıyoruz Soğuk havanın tenimize hafif ısırıklar attığı bir kış günü, ağır adımlarla fakat târifsiz bir heyecan ve sürûr içinde çıkıyoruz merdivenleri Yaşarken samimiyetiyle, vefatından sonra da tasavvufî mirasıyla gerek Bursa’nın, gerekse bütün İslâm âleminin zihninde açtırdığı ibret tomurcuklarını hatırlıyoruz Aslında bunların hiçbiri olmasa, yine de kadrini bilmekte her zaman aciz kalacağımız bir Hak dostuydu o Üftâde mahlâsını kullanmakla, çağımızda vahşice azdırılan enaniyet hislerini ve bencilliği pul kadar değersiz kılmış, mütevazılığın ve düşmenin aslında kaybetmek demek olmadığını, aksine üftâdeliğin, mânâ âlemlerine açılan tılsımlı bir kapı olabileceğini her hâliyle göstermişti Türbeyi; daha evvel kilise olan ve Kanunî’den izin alınarak inşa edilen Üftade Camii, onun karşısında yer alan bir Kur’ân kursu ve küçük bir mezarlık çevreliyor Kare plânlı bu sâde mekânda Hz Üftade’nin yanı sıra onun soyundan gelenler ile bazı aile yakınlarının yattığı 19 sanduka bulunuyor Türbenin 19 penceresinden süzülen güneş, içeriyi lâtif bir aydınlık denizine dönüştürürken, başında koyu yeşil sarıkların haşmetle durduğu sandukalar, bu ışık denizinde dalgalanan kayıkları andırıyor Duvarda asılı bir tabelâda, Aziz Mahmud Hüdâyi’nin gönül kaleminden dökülen methiyenin ilk mısralarını okuyoruz: “Bağ-ı aşkın andelîbi Hazret-i Üftâde’dir Dertli âşıklar tabibi Hazret-i Üftâde’dir” Bu mekânı görmek bile onun sırrını anlamaya, ismiyle ne derece müsemma bir zât olduğunu fark etmeye yetermiş meğer; bunca mezarın ayrı ayrı türbelere dağılmak yerine tek bir çatı altına toplanması, insanlardan bir insan olmanın ve dervişane bir mütevazılığın remzi değil de nedir? Üftâdeliği yaşamakla kalmayıp öldükten sonra bile aynı samimiyetle temsil etmek bu olsa gerek Aziz ruhlarına dualar gönderip Üftâde Külliyesi’ne doğru revan oluyoruz Uludağ’ın eteklerine bir kandil gibi asılı duran külliyeye dar ve dolambaçlı yollardan âdeta tırmanarak çıkıyoruz Külliye, seyr-i sulûkun çileli menzillerine nazire yaparcasına oldukça dik bir yokuşun sonuna hususi olarak inşa edilmiş âdeta Menakıb-ı Üftâde, külliyenin inşasında bizzât çalışan Hz Üftâde’nin, ervâh-ı âliyyenin orada hazır olup, namaz kıldıklarını keşfetmesi sebebiyle bu yeri seçtiğini haber veriyor Külliye; cami, semahâne, çilehâne, çeşme, derviş ve zikir odaları ile bugün hiçbir izi kalmayan selâmlıktan ibaret Binanın eski günlerinden çok uzaklarda olduğunu üzülerek müşahede ediyoruz Gönüllü olarak buraya sahip çıkan birkaç mahalle sakini, külliyeyi tamamen metruk bir bina olmaktan kurtarmış; lâkin bakımsızlık, külliyenin her köşesine sinmiş… Ah bir dile gelse de konuşsa; bir zamanlar hariminde Osmanlı coğrafyasının dört bir köşesinden gelen talebelerin Hz Üftâde’nin huzurunda nasıl kemal-i edeble seyr-i sulûka daldıklarını, bir yandan da imarethâne vazifesi görüp fakir fukaranın doyurulduğu o bereketli ve ruhaniyetli günlerin unutulmaz coşkusunu bir solukta anlatırdı herhalde Mihmândâr eşliğinde odaları gezerken yaklaşık dört asır hizmet veren bu dergâhın viraneye dönüşmemek için direnen hazin hâli yüreklerimizi dağlıyor Duvarların artık tel tel dökülen sıvalarını yahut kağşamış ahşap payandalarını biraz eşelesek mazinin kuytulara sinmiş lirik yankılarını, âşıkların yana yakıla çektikleri kâh tevhid, kâh esma zikirlerini, geceler boyu Arş-ı Âlâ’daki aslıyla buluşturdukları ateşin tekbirleri duyacak gibi oluyoruz Uzun koridorları asırlardır sırtlayan ahşap tabanın atılan her adımda çıkardığı hicran dolu sesler, yorgunluğunun ve üzüntü veren yalnızlığının bîçare çığlıkları olmalıydı Serzeniş damlalarını kalblerimizde açılan hicap rahnelerine çekingen bir tavırla bırakırken, sanki o: “Bana bunu mu lâyık görüyorsunuz?” diyordu Anladık ki, vücudunu saran amansız yaralar, aslında bu dergâhı değil, bizim ruhlarımızda bir yağ lekesi gibi yayılan vefasızlık hastalığını resmediyordu Nihayet Hz Üftâde’nin riyazet yaptığı çilehânedeyiz Bir zaman mahfilini andıran bu şirin odada, sema ve zikir sırasında ses âhengini temin için kullanılan def ve kudüm cinsinden musiki âletleri, kubbesi koyu yeşil, on üç terkli Celvetiyye taçları ile bazı şahsî eşyalar sergileniyor Odanın bir köşesinde sessiz ve sakin, öylece bekleyen tarihî sandık dikkatimizi çekiyor birden; kapağını açmamızla geçmişe ışınlanmamız bir oluyor Eski zamanlardan kalma yıpranmış, parçalanmış elbiseler çıkıyor içinden; eski eski kokmak vardır ya, işte öylesine kesif bir rayiha yayılıyor etrafa Eriyen bakışlarımız ve med-cezirler yaşayan hislerimizle derunumuza çektikçe çekiyoruz bu son demlerini yaşayan hatıralar ıtırını Hangi yıldızlı gecelere şâhit olmuş, nefis terbiyesinin sarp ve ıstıraplı sokaklarında hangi çilelere yoldaşlık etmişlerdi acaba? Bir camekân içinde korunan uzun sırıklar takılıyor nazarlarımıza şimdi de, hani şu Bursa kadılığını bırakan Aziz Mahmut Hüdâyi’nin, nefsini terbiye etsin diye şehrin en kalabalık yerlerinde, hem de halkın gülüşmelerine ve “Kadı delirmiş!” hitaplarına aldırmadan ciğer sattığı o meşhur sırıklar… Neredeyse bütün bir Bursa’yı temâşâ için ayaklarımızın altına serilen dergâhın pembe salonuna geçiyoruz Kaçıncı misafir olarak ağırlandığımı bilmediğim bu salon, diğer odalara nazaran kısmen bakımlı Buğulu camların ardından saçlarına ak düşmüş çatıları seyrederken bir anda Hz Üftâde’nin de bir gece, bir semanın veya bereketli bir sohbetin ardından aynı pencerenin önünde oturduğunu, kandillerin uzaklardan titrek ışıklarıyla hareketlendirdiği Bursa’ya şefkat dolu gözlerle bakıp çok sevdiği bu şehrin üzerine acaba hangi hayır dualarını üflediğini hayal ediyorum Nitekim bir gün talebelerine Bursa’nın gönlünde açan nazlı bir tebessüm olduğunu; “Ben, bir yük odun getirip Bursa ahalisine satana bile dua etsem gerektir” sözüyle ifade eden o değil miydi? Keşke diyorum içimden onu bir kerecik olsun görebilseydim… Sırların ifşasından hoşlanmadığını bildiğim hâlde, yine de çocukça bir ısrarla ne olur bizi de şereflendirin diyebilseydim Hazret’e Bu hayal içinde dalıp gittiğimi fark etmiyorum; arkamdan bir ses, çok uzaklardan, ama bir o kadar derinden ve içimden yankılanarak beni çağırıyor, şeffaf bir el uzanıp ruhumu kendine raptediyor Gözlerim doluyor; ama ağlayamıyorum, yanına varmak istiyorum, aramızda asırlar var der gibi bakıyor Nur hâleleri saçan siması, varlığımı yakarken nazarları bir ok misâli delip geçiyor yüreğimi Huzurunda el pençe divan durup “Bu ne büyük bir lütuf böyle yâ Hz Üftâde!” diyorum Divan’ından konuşmaya başlıyor benimle: “Ey hakikat erenleri Dost ilinin serverleri Tâliblerin rehberleri Dosttan haber verin bana!” Hak yolunun yolcularından nice selâmlar getirdim sana, i’lâ-i kelimetullah yolunda Üftâde olanlardan, yerini yurdunu terk edip diyar diyar koşanlardan; gönlünü ummanlar gibi açıp el uzatılmamış tek bir sine bırakmamaya and içmiş yiğitlerden haber getirdim Senin gibi onlar da celveti, halvete tercih ettiler Hakk’ı halk arasında aradılar Gurbet, yuvaları; hasret, duaları; vuslat, türküleri oldu yıllardan beri; bir duayı bir himmeti esirgemeyin ne olur bu dostlardan diyorum “Hubbü’l-vatan mine’l-iman, dedi Resul-i müstean Bunadır işareti, aslımdan ayrı düşmüşüm!” mısralarıyla teselli veriyor derdinizi paylaşıyorum dercesine; biraz daha sabredin, rıza-i ilâhîyi kazanmak kolay değil, çilelidir, dertlidir bu yol; O’ndan isteyin, O kimseyi boş çevirmez der gibi süzüyor ve içli içli yakarıyor; “Üftâde miskin derdimend, gurbette kalmışım meded Rahm eyle yâ Ferd Samed, aslımdan ayrı düşmüşüm!” Kadîr-i Zülcelâl’e bu hizmet erleri için bir dua eyleseniz, engelleri aşmak için bir yol gösterseniz diyorum Çok ötelerde, gözü gönlü yaşlı, hasretle kavrulan sevgiliyi ve onun “Vuslatta firak, firâkta vuslat hülyâları Bir sihirli düş ki, hiç uyanmak istemezler! Yâr yolunda yanıp kül olmaktır rüyaları ‘Cennet’e gir!’ denilse, ihtimâl dilemezler!” diyerek başlarını okşadığı yiğitlerini yalnız bırakmamak için ne yapmak gerek? “İzle dâim izlerini İşit güzel sözlerini Görem dirsen yüzlerini Can ü dilden sevmek gerek… Can ü dilden sevmek gerek…” Kaynaklar - Menakı-ı Üftâde, Yay Hazırlayan: Abdurrahman Yünal, Seçil Ofset, 1996 - Mehmed Şemseddin, Bursa Dergâhları, Yâdigârı Şemsî I - II, Haz M Kara - K Atlansoy, Uludağ Yay Bursa - Üftâde Divanı, Haz Mustafa Bahadıroğlu, Üftâde Yay, Bursa, 2000 - Mustafa Kara, Bursa’da Tarikatlar ve Tekkeler, Sır Yay, İstanbul, 2001 - Mustafa Özdamar, Mehmed Muhyiddin Üftâde, Kırk Kandil Yay, İstanbul, 2005 - İsmail Kara, Biraz Yakın Tarih Biraz Uzak Hurafe, Kitabevi Yay, İstanbul, 1998


Yazdırılabilir şekli göster Sayfayı E-Mail olarak gönder