FrMaLeV

--->: İslam Düşünce Tarihinin seyri ve bazı önemli simalar kronolojik seyri konulu ikinci sayfa görüntüleniyor Mumsema.net

Sühreverdi : Hicri : 587/1191 tarihinde vefat etmiştir işraki felsefesinin kurucusu olarak bilinir Hermes, Eflatun ve Zerdüşt'ün felsefi fikirlerinin sentezinden Meşşailerin aksine ruhçu bir felsefi sistem geliştirir Hakikatın akılla değil sezgi, istiğrak, mukaşefe ve ilhamla, kalbe doğan bir nurla doğrudan kavranabileceği iddiasına dayalı işraki düşüncesinin kendisindn sonra Sübzeverdi, Nasıruddin Tusi, Molla Cami, İbni Arabi ve Molla Sadra gibi sahsiyetlerin düşüncelerinde kısmen veya tamamen izleri görülür En önemli eseri ''Hikmetu'l İşrak''tır Dönemin fakihlerinin kışkırtması sonucu Selehaddin Eyyübi tarafından Halep'te 38 yaşındayken idam edilir

Merginani : Hicri : 593/1197 tarihinde vefat etmiştir Hanefi fıkhı Merginani (ve çağdaşı Kasani) ile klasik gelişimini tamamlar Merginami, el-Hidaye'yi yazarak mezhep içindeki farklı görüşleri son bir kez daha toplar Bundan sonra şerh, haşiye ve talikler dönemi başlar El-Hidaye üzerine yüzlerce şerh yazılır

İbni Rüşd : Hicri : 595/1198 tarihinde vefat etmiştir Meşşa felsefesinin son büyük filozofu, ünlü Maliki Kutuba kadısı ve hekim olarak tanınır Gazali'ye karşı ünlü Tehafüt'ünü yazar Dinle felsefeyi uzlaştırmaya ve yerli yerine oturtmaya çalışır Felsefe ve din onun sisteminde başarılı bir şekilde buluşturulur Hem gelenekçi Maliki mezhebinin kadısı, hem de Gazali tarafından tekfir edilen yenilikçi Meşşailerin son filozofu olarak ilginç sentez yapar Farabi ve İbni Sina'yı anlamayarak felsefeyi dine kurban etmekle suçlar ve bu ikisinin süt kardeş gibi olduklarını söyler Eserleri batıda büyük yankı uyandırır Rönasans öncesi batıda ortaya çıkan Avorrizm akımı ona nisbet edilir İslam dünyasında ilgi görmemesine karşılık batıda ilgiyle karşılanır Avrupa düşüncesinin mimari olarak ilan edilir

İbnu'l Cevzi : Hicri : 597/1201 tarihinde vefat etmiştir Selefi/Hanbelilik içinde İbni Akil'in başlattığı akılcı/selefi çizgiyi kısmen devam ettirir Her tür akli tevil ve kalamı bid'at sayan Selefi/Hanbeli gelenekçi görüşünü yumuşatarak bir takım akli tevillere ve kelam konulara girer

Faruddin er-Razi : Hicri : 606/1210 tarihinde vefat etmiştir Gazali ile birlikte katagorik olarak dışlanan felsefe Şehristaniyle birlikte geri dönme eğilimine girer Fahruddin er-Razi ile birlikte ise tamamen kelamın bünyesine girer Gazali'den sonra bağımsız bir ekol olarak yoluna devam edeceğini anlayan felsefe, Şehristani ile kapıyı araladıktan sonra Fahruddin er-Razi bir Sunni/Eş'ari/Şafii filozofu olarak felsefi kelam döneminin başlanğıç siması olarak yükselir Fahruddin er-Razi böyle olmasına rağmen bazı noktalarda Mu'tezile ve İnbi Rüşd'e hak verir, onların görüşlerine meyleder

Amidi : Hicri : 631/1233 tarihinde vefat etmiştir Gazali, Şehristani ve Fahruddin er-Razi'nin mantıkçı-felsefi kelam çığırını devam ettirir Hanbeli/Şafii/Eş'ari'ye yaslanan birikimini mantık ve felsefeyle güçlendirir Felsefenin kelamın bünyesinde sızmasına dahi tahammül edemiyenlerce felsefeye daldığı için bozuk itikadlı olmakla suçlanır, hatta hakkında kalt fetvası çıkarılır Ancak devrin hükümdarlarının tavassutuyla kurtulur 80 yaşında Şam'da vefat eder

İbnu'l Esir : Hicri : 632/1240 tarihinde vefat etmiştir ''el-Kamil fi't-Tarih'' ve ''Usdu'l-Gabe'' adlı kitapları yazarak dikkatleri üzerine çeker El-Kamil'de yaratılıştan 630/1213 yılına kadar olaylar zaman sırasına göre anlatılır Usdu'l Gabe'de ise yedi bin sahabenin biyoğrafik hayatına yer verir

İbni Arabi : Hicri : 638/1240 tarihinde vefat etmiştir 560/1165'de Endülüs'ün (İspanya) Mürsia (Marsilya) şehrinde doğar Endülüse göç etmiş Arap kabilesinden birisine mensup olduğu rivayet edilir Tüm Endülüs'ü dolaşır Gençliğinde Kutuba'ya giderek Başkadı İbni Rüşd ile tanışır Endülüs'te rahat edemiyince Kuzey Afrika'ya (Fas) gider Oradan Mısır'a geçer Mısır'da süikasta uğrar Mısır'dan sonra sonra Küdüs, Mekke, Hicaz, Bağdat, Halep ve Anadolu'yu kapsayan ortadoğu seyahatına çıkar En son Şam'a yerleşir Burada Moğol istilasından 20 yıl kadar önce 78 yaşında vefat eder Beşyüz kadar eser yazar Bunlardan 140 tanesi kadar günümüze ulaşır En önemli eserleri ''Fususu'l-Hikem'' ve ''Futuhat-ı Mekkiye'' dir Eserlerinde yoğun bir sembolizim kullandığından ne demek istediği üzerine sürekli tartışmalar çıkar Vahdet-i Vucut doktorinini sistemleştirir İslam'ın mistik/panteist yorumu olan vahdet-i vucut teorisi İbni Arabi'de zirveye çıkar

Moğol istilası : Hicri:656/1258 tarihinde olur Yaklaşık bir asırdır batıdan haçlı seferleriyle vurulan islam dünyası bu kez Moğol akınlarıyla doğudan en ciddi ve öldürücü darbeler yemeye başlar Moğol orduları Hülagu'nun komutasında nihayet başkent Bağdat'a girerler Abbasi halifesi esir alınır ve öldürülür Her yer yakılır, yıkılır Moğol orduları Mısır önlerinde ancak durdurulabilir İslam düşünce tarihinde yükseliş çağı biter islam ortaçağı başlaması bakımından önemli bir olaydır

İbni Usaybia : Hicri : 668/1270 tarihinde vefat etmiştir ''Uyunu'l Enba Tabakat et-Etıbba '' adlı kitabı yazar Eserlerinde ünlü tıp ve felsefe bilginlerinin hayatını anlatır

Kurtubi : Hicri : 671/1273 tarihinde vefat etmiştir Moğol saldırılarından hemen sonrasında Endülüs'de Maliki alimi olarak adını duyurur Meşhur tefsiri el-Cami li Ahkami'l-Kur'an'ı yazar Rivayete ağırlık vermekle beraber yer yer dirayetide elden bırakmaz Mutedil bir Maliki alimi olarak bilinen Kurtubi, Şia, Mu'tezile, Felsefe ve aşırı Mutasavvıflara karşı tavır alır Bazen mezhep imamı Malik'in görüşlerinede muhalefet eder



- Rİhsan Eliaçık - İslâm'ın Yenilikçileri kitabından alınmıştır
devam edecek

Mevlana Celaleddin Rumi : Hicri : 671/1273 tarihinde vefat etmiştir Moğol saldırıların hemen sonrasında ailesi Belh, Nişabur, Bağdat, Hicaz, Suriye'de kaldıktan sonra Anadolu'ya gelerek Konya'ya yerleşir Burada Şems-i Tebrizi adlı sufi'den büyük ölçüde etkilenir Kendine özgü tasavvuf felsefesi geliştirir ''72 fıkradan hangisindensin?'' sorusuna verdiği ''hepsindenim'' cevabındanda anlaşılacağı gibi var olan tüm gruplardan tatmin olmayan bir zihni karaktere sahiptir İbni Arabi'nin ''Bir'in zuhuru'' olarak gördüğü varlık anlayışını ''Bir'in zuhuru olan varlık, tekrar Bir'e doğru gider'' fikriyle genişletir ''Varlığın asasının ruhi(manevi) olduğunu, varlıkların kavuşma dürtüsüyle Allah'a doğru gittigini, bu kavuşma dürtüsünün aslında aşk olduğunu, en alt mertebeden başlayarak bütün varlıkların evrimleşerek Allah'a doğru yol aldıklarını'' söyleyen felsefesiyle büyük etki uyandırır Kendisi bir tarikat kurup, hareket başlatma eğiliminde olmadığı halde vefatından sonra adı etrafında Mevlevi Tarikatı kurulur En önemli eseri ''Mesnevi'' ve ''Fihi ma Fih'' dir

Nasıruddin Tusi : Hicri : 672/1274 tarihinde vefat etmiştir Ünlü Şia alimi, astronom, matematikçi, filozof olarak tanınır Moğol istilası sırasında Hülagu ile ''daha fazla tahribata yol açmaması için'' işbirliği yapmak zorunda kaldığı iddia edilir Hulagu'yu ünlü Mereğa Rasetanesi'ni kurmaya ikna eder Burada dünyanın tanınmış astronomlarını toplayarak astronomi çalışmaları yapar Batlamyuscu dünya merkezli evren görüşünü eleştirerek güneş merkezli evren görüşünü savunur Mantık, metafizik, psikoloji, ev idaresi ve kelami görüşleri İbni Sina'ya, ahlak, felsefesi İbni Miskeveyh'e, siyaset görüşleri Farabi'ye ve Şii İsmali (Nizari) teorilere dayanır

Sadreddin Konevi : Hicri : 673/1275 tarihinde vefat etmiştir Annesi İbni Arabi ile evlenir İbni Arabi ve Mevlana Celaleddin Rumi ile yakın dostluk ilişkileri kurar İbni Arabi'nin vefatına kadar Şam'da kalır, Moğol istilası sırasında Konya'ya gelir Tasavvufi tefsir sınıfına giren ''İ'cazu'l-Beyan fi Te'vili Ummi'l- Kur'an''ı yazar Konya'da vefat eder, aynı şehirde kendi adını taşıyan bir mescidde gömülüdür

İbni Hallikan : Hicri : 680/1282 tarihinde vefat etmiştir ''Vefayatu'l Ayan'' adlı ünlü eserini yazar İslam tarihinde kendi dönemine kadar gelen 820'yi aşkın kişinin biyoğrafisini anlatır İbni Hallikan'ın kitabı alim, şair, hukukçu, dilci, asker, hükümdar vs ünlü kişilerin anlatıldığı biyoğrafik tarihin sayılı örnekleri arasına girer

Fahreddin-i Iraki : Hicri : 688/1289 tarihinde vefat etmiştir İran/Hemedan'da doğar Hindistan/Mültan'da Suhreverdi tarikatı şeyhi Bahaeddin Zekeriyya'ya intisap eder Şeyhinin kızıyla evlenir 25 yıl burada kalır, şeyhi ölünce yerine geçer Allah'ın cemalinin güzel yüzlü insanlarda temaşa edebileceğine inanan ve Kalenderlik diye bilinen bir tasavvuf düşüncesini savunur Bu yüzden şiir yazıp güzellerle meşgul olduğu gerekçesiyle devrin sultanına şikayet edilir Hindistan/Multan'dan ayrılmak zorunda kalır Umman, Hicaz'dan sonra Anadolu/Konya'ya gelir Mevlana ve Sadreddin Konevi ile yakın dostluk ilişkileri kurar Konya, Kayseri ve Tokat'da müridleri çoğalır Daha sonra Mısır'a gider Devrin Mısır sultanı Iraki'ye murid olur Oradan Şam'a geçer, burada Mısır sultanına bağlı Şam umerasınca iyi karşılanır Vahdedet-i Vucut inancına gönülden bağlı bir sufi olarak Iraki 78 yaşında Şam'da vefat eder ve İbni Arabi'nin yanına defnedilir En önemli esri tasavvuf tarihi içinde oldukça etkili bir kitap olan ve aşk, aşk ve masuk kavramlarının manzum dizelerle yorumladığı ''Leme'at''tır

Kadı Beydavi : Hicri : 691/1292 tarihinde vefat etmiştir Fahruddin er-Razi ve Amidi'de görülen felsefi-kelam çizgisini devam ettirir Ancak Amidi'ye nazaran kelamcılığı daha baskındır İran'ın Şiraz şehrinde kadılık yaptığı için Kadı ünvanıyla anılır Müfessir, kelamcı ve fakihliği ile ün yapar Tefsirde ''Envaru'l-Tenzil'', ''Tevaliu'l-Envar'' adlı kitapları yazar Tefsir anlayışı Zemahşeri gibi lügat ve icaz inceliklerine dayalı dirayet tarzıdır Beydavi tefsiri de Osmanlı medreselerinde baş taçı edilir Sonraki 5-6 asır içinde içinde üzerine 100 cıvarında şerh ve talik yazılır Araştırmacı bir Eş'ari kelamcı/müfessiri/fakihi olarak tanınan Kadı Beydavi 100 yaşında Tebriz'de vefat eder

Ebu'l Berakat en-Nesefi : Hicri : 710/1310 tarihinde vefat etmiştir Medarik adlı dirayet tefsiriyle meşhur olur Hanefi meşrep olan Ebu'l Berakat en-Nesefi'nin kelama dair kitapları özellikle Ezher'de baştaçı edilir

İbni Teymiye : Hicri : 728/1328 tarihinde vefat etmiştir Moğol istilası sonrasının en etkili simalarından biri olarak temayüz eder Harran (Urfa) yakınlarında doğar Yedi yaşında moğol istilasını görür Ailesiyle birlikte Şam'a göç eder Hanbeliliğin büyük bir alimi olan babasından ilk tahsili alır Tatarlara karşı ilk cihad çağrısı yapar, bir savaşa bizzat komuta ederek rakiplerini mağlup eder Dönemin kimi alimlerinin öfkesini çeker Hapise atılır, en önemlieserlerinden birisini hapiste yazar Vefat ettiğinde de hapishane de olduğu rivayet edilir Malik'le baslayıp Ahmed bin Hanbel'le devam eden, Davud ez Zahiri ile yükselen, İbni Hazm'la sistemleştirilen islam'ın katı genelikçileri ''Selefiliğin'' sembol ismi olur Yüzlerce eser yazar Kelama, felsefeye ve tasavvufa cephe alır Bütün bunları ''bid'at'' ilan eder ''Kur'an ve Sünnet'e dönüş'' parolasıyla koyu nasscılığı, nakli yüceltir Moğol istilası sonrasında Mısır'da yükselen Memluklulardan himaye görür İbni Kayyım el-Cevziye, el-Vasiti, el-Mızzı, Ebu'l-Fida, İbni Kesir, İbni Racep ve Necmuddin et-Tufi seçkin talebelerinden bir kaçıdır Yakın tarihte Vehabilik, Senusulik gibi bir çok selefi karakterli harekete ilham kaynağı olur

Şebüsteri : Hicri : 720/1320 tarihinde vefat etmiştir Memleketi olan Azerbeycan'ın Tebriz şehrine bağlı Şebuster köyüne nisbeten anılır İbni Arabi'nin vahdet-i vucutcu çizğisini sürdürür İbni Arabi'nin sembolizm ağırlıklı anlaşılmaz ifadelerini daha açık ve daha veciz bir hale getirir Hakikatı bulmada akıl tamamen gereksiz bir şey olarak görür Hakikatı bilmenin yegane yolunun, kalbe doğan marifet bilgisi ve sezgi olduğunu iddia eder

Hazin : Hazin tefsiri diye meşhur olan el-Lübabu't-Tevil'i yazar Şafii/Sufi meşrep olan Hazin ayrıca Şafii, Ahmed bin Hanbel, Buhari, Muslim, Darekutni ve Malik'in kitaplarını yeniden düzenleyerek on cildlik Makbulu'l-Menkul adlı kitabıyla da tanınır

Davud el-Kayseri : Hicri : 750/1351 tarihinde vefat etmiştir Osmanlıların teşekkül etkili olur Orhan Bey tarafından kurulan İznik Medresesinin ilk baş müderrisi olur Dini, felsefi ve tasavvufi eserler yazar Kelami ve felsefi görüşleri itibarıyle Fahruddin el-Razi'yi hatırlatır İbni Arabi'nin Fususu'l-Hikem'ine şerh yazar Türk ve İran tasavvuf düşüncesine önemli etkilerde bulunur En önemli çalışması zaman kavramını felsefi-fizik açıdan ele alan Nihayetu'l-Beyan fi Dirayetu'l-Zaman adlı eseridir

Adududddin İci: Hicri : 756/1355 tarihinde vefat etmiştir Fahruddin er-Razi ve Amidi' den geniş ölçüde yararlanır Kadı Baydavi hocası, Taftazani isetalebesi olarak bilinir Akaidu'l Adudiye ve el-Mevakıf gibi en tanınmış olanlarla birlikte bir çok eser yazar Tipik bir Eş'ari/Şafii kelamcısı olarak eserlerinin şerhleri özellikle Osmanlı medreselerinde ders kitabı olarak okutulur Doğduğu kent olan İran'ın Şiraz şehrinde vefat eder

Necmeddin et-Tufi: Hicri : 770/1370 tarihinde vefat etmiştir İbni Teymiye'nin talebesi olarak bilinir Memluklar döneminde Mısır'da yaşar Selefi/Hanbeli ekol içinde İbni Akıl gibi yenilikçi görüşleriyle büyük tepkiçeker Özellikle Maslahat-ı Mursele konusundaki geniş görüşlerine tahammül edilemez ve dönemin Kahire kadısı mezhepdaşı Mus'ud bin Ahmed el-Harisi tarafından kırbaçla cezalandırılır, ders vermesi yasaklanır Tufi, ''Risale fi'l-Mesalih-Mürsele'' adlı kitabında ibadet ve mukadderat-ı şer'iyye dışında muamelat vb hükümlerde maslahata riayet prensibiyle, nas ve icmanın tearuz etmesi halinde tahsis ve beyan yoluyla maslahat-ı mürselenin tercih edilmesi gerektiği görüşüyle sadece Hanbelilerden değil diğer tüm mezheplerden daha ileri bir noktaya gelir

İbni Kesir: Hicri : 773/1372 tarihinde vefat etmiştir İbni Teymiye'nin talebesiolarak tanınır Tarihçi, mufessir, muhaddis ve fakih özellikleriyle öne çıkar Tarihde el-Bidayeve'n-Nihaye, tefsirde Tefsiru'l-Kur'ani'l-Azim, hadisde Camiu'l-Mesanid, fıkıhta el-İçtihad fi Talebi'l-Cihad vb eserleriyle meşhur olur Fıkıhta Şafi, kelami görüşlerinde İbni Teymiye çizğisini sürdürür Yönetim alehindeki her türlüisyanlara karşı çıkar Memluk Devleti'yle iyi ilişkiler kurar Sunni/Şafii/Selefi asabiyeti ile hareket eden İbni Kesir Hz Ebuberk, Ömer ve Osman'a küfreden ve Emevi camiinde sünnilerle birlikte namaz kılmayı reddeden bir Şii'yi ölüm cezasına captıran mahkeme heyetinde görev alır Hayatının sonlarına doğru gözlerini kaybeder 72 yaşında vefat eder ve hocası İbni Teymiye'nin yanına defnedilir

İbni Batuda: Hicri : 778/1377 tarihinde vefat etmiştir Kuzey Afrika (Fs)'da doğar Ortaçağın en büyük müslüman seyyahı olarak tanınır Batılı seyyah Marco Polo'yu geride bırakır Gezdiği yerlerde daha çok insan unsuruna ağırlık verip, bina, kale vb çevre unsurlarını ikinci derecede anlatması bakımından, İbni Haldun'un ilk sosyologlardan saydığı gibi ilk antropolog veya etnologlardan sayılır Fas'dan Çin'e, Afrika'dan Kırım'a kadar o günkü dünyanın Avrupanın iç kesimleri hariç her yerini 28 yıl boyunca dolaşır Meşhur eseri ''Rıhletu İbni Batuta'' bütün bu gezi notlarından oluşur

Şatıbi : Hicri : 791/1389 tarihinde vefat etmiştir Maliki meshebine mensup Endülüslü alim olarak tanınan Şatıbi el-Muvafakat eseriyle büyük dikkat çeker Maslahat-ı Mürsele ve Makasıdu'ş-Seria üzerine geliştirdiği tezler ciddi bir yenilikçi dinamizim barındırır

Bahauddin Nakşibendi : Hicri : 791/1389 tarihinde vefat etmiştir Türkistan/Buhara kökenli Nakşibendi tarikatının 15 halkası olarak bilinir Asıl adı Muhammed bin Muhammed Buhari'dir Daha önce çeşitli evreler geçiren tarikat bu zatla Nakşibendi adıyla anılmaya başlar Önceki 9 halkada yer alan Gonjduvani'den ruhani feyz aldığını iddia eder Tarikatın on bir temel kavramından sekizini Gonjduvani, üçünü de (vukuf-i zamani, vuduf-i adedi, vukufu-i kalbi) Bahauddin Nakşibent koyar Bundan başka tarikata uveysilik (önceki bie şeyhden ruhani feyz ve ders alma) anlayışını getirir Nakşibendiliğin Türk modeline dönüşmesinde etkili olur


- Rİhsan Eliaçık - İslâm'ın Yenilikçileri kitabından alınmıştır
devam edecek

Taftazani : Hicri : 792/1390 tarihinde vefat etmiştir Horasan (İran) kökenli olan Taftazani, Maturidi Ömer nesefi'nin üç sayfalık ahaid metni üzerine yazdığı ''Şerhu'l-Akaid'' adlı meşhur kitabıyla tanınır İslam kelam (düşüncesi) Taftazani ile adeta son sözünü söyler Kendinden öncekileri son bir kez daha tekrar eden Taftazani'den sonra islam düşünce tarihinde katı bir şerhcilik, haşiyecilik, taklitcilik asırlar boyu hüküm sürer Esas görüşleri itibarıyle Eş'ari olan Taftazani'nin ''Şerhu'l-Akaid''i, Şia, Mu'tezile ve Selefi dünyanın dışında kalan tüm Sunni alemi derinden etkiler Özellikle Osmanlı Ezher medrese zihniyetinin oluşmasında tartışmasız baş kitap olur Kitabı üzerine yüzlerce şerh, haşiye ve talik yazılır

İbni Haldun : Hicri : 808/1406 tarihinde vefat etmiştir Hayatın ilk yirmi yılını Tunus'da, yirmi altı yılını Cezair'de, Fas ve Endülüs'de, dört yılını yine Tunus'da, son yirmi dört yılınıda Kahire (Mısır)'da geçirir Meşhur tarihçi, sosyolog, filozof, siyaset ve devlet adamı olarak tarihe geçer Bütün ömrü siyasetin fiilen içinde geçer Darbe, karşı-darbe, ayaklanma, tutuklanma, hapis, kabileler arası arabuluculuk, savaş, iktidar, iktidardan düşürülme vs siyasetin tüm olaylarını bizzat yaşar Bir yandanda yazarlık, müderrislik, ders verme gibi ilmi hayatın içinde de yer alır Hacc için gittiği Hicaz dışında genellikle ömrü Kuzey Afrika ve Endülüs'de geçer En büyük eseri el-İber pratik siyasi deneyim tecrübelerinden çıkardığı teorilerin ürünü gibidir El-İber'in giriş kısmı el-Mukaddime diye meşhur olur İlk sosyolog olarak batı aleminde bile hakkı teslim edilir Düşünce sisteminin temelini ''umran, kavim, asabiyet, mülk, bedevilik, hadarilik'' vb kavramlar oluşturur ''İnsanların, toplumlaşmayı, toplumun asabiyeti, asabiyet mülkü, mülkün hadiriliği, hadariliğin de fesadı meydana getireceğini, nunun, toplumların dönüşüm yasası (adetullah) olduğu'' temel tezine dayalı sosyolojisini kurarak özellikle ölümünden çok sonraları ilgi odağı haline gelir ''Devletler doğarlar, büyürler, yaşlanırlar ve ölürler Umran (medeniyet) de böyledir'' diyen İbni Haldun moğol istilası sonrasının en özgün şahsiyetlerinden birisi olarak temayüz eder

Seyyid Şerif Cürcani : Hicri : 816/1413 tarihinde vefat etmiştir Şiraz/Cürcan (İran) kökenli olan Cürcani, Eş'ari Adududdin İci'nin el-Mevakıf'ına yazdığı ''Şerhu'l-Mevakıf'' adlı meşhur kitabı ile tanınır Aynı dönemde yaşamış, hatta Timur'un huzurunda ilmi tartışmalar yapmış olan Taftazani-Cürcani ikilisi (Şerhu'l-Akaid-Şerhu'l-Mevakıf ikilisi de denebilir) asırlar boyu etkili olan Osmanlı ve Ezher medrese zihniyetinin tartışmasız simaları ve kitapları olurlar Moğol istilası sonrası yükselen Osmanlı ve ulemasının zihin dünyası her ikisi de birer ''şerh'' olan bu iki kitablara dayanır

Cili : Hicri : 832/1428 tarihinde vefat etmiştir Yemen'de yaşar, Hindistan'ı ziyaret eder İbni Arabi'nin vahdet-i vucut teorisine bazı eklemeler yaparak daha anlaşılır kılmaya çalışır

Molla Fenari : Hicri : 834/1431 tarihinde vefat etmiştir Osmanlı Devleti'nin kuruluş yıllarında Osman Bey'den sonraki beş Osmanlı Padişahı zamanında yaşar İlk Osmanlı Şeyhu'l-İslam'ı olur Osmanlıların ulema zihniyetini kuran kişi olarak tarihe geçer Mısır'da Cürcani ile birlikte ders okur Çok yönlülüğüyle tanınan Molla Fenari'nin eserleri Cürcani'nin, Adududdin Ici şerhine yazdığı talik (şerhin şerhi) örneğinde olduğu gibi şerh, talik ve haşiyelerden ibarettir Osmanlılar'ın ulema zihniyetini kuran kişinin ve ilk şeyhulislam'ının aslında bir ''şarih'' olması, esas alınan kitaplarında esasında Taftazani ve Cürcani'nin ''şerhleri'' den başka bir şey olmaması, islam düşüncesinin geldiği noktayı gözler önüne sermesi bakımından dikkat çekicidir

Kadızade : Hicri : 835/1432 tarihinde vefat etmiştir Bursa2da doğar İlmi seviyesini artırmak için Horasan ve Mavaraünnehir'e seyahate çıkar Cürcani'den ders alır Matematik ve Astronomi üzerine çalışmalar yapar Harizmi ve Nasıreddin Tusi'nin eserleri üzerine şerhler yazar Eserleri Osmanlı bilimi üzerinde etkili olur, orta seviyede ders kitabı olarak medreselerde okutulur

İbni Hacer el-Askalani : Hicri : 852/1449 tarihinde vefat etmiştir Molla Fenari'nin talebesi olarak bilinir Sahih-i Buhari'ye yazdığı Fethu'l-Bari adlı şerhi ile ünlüdür Mısır'da 21 yıl kadılık yapar Eş'ari eğilimli fetvalarıyla tanınır

Kemaleddin İbni Humam : Hicri : 791/1389 tarihinde vefat etmiştir Osmanlılar'da I Beyazıd ve Fatih döneminde yaşar Aslen Sivaslıdır fakat Mısır'da doğup, büyüyüp yetişir Kahire ve İskenderiye'de uzun yıllar kadılık yapar Araştırmacı bir ruha sahip olan İbni Humam Hanefi-Maturidi olarak bilinmesine rağmen Osmanlı geleneğine uyarak Eş'ariliğe de pirim verir Merginani'nin fıkıh kitabı el-Hidaye'sine yazdığı ''Fethu'l-Kadir'' adlı şerhi ile ün yapar Gazali'nin ''er-Risaletu'l-Kudsiye''sine, ''el-Musayere'' adlı şerh yazarak kelamda da adını duyurur

Hızır Bey : Hicri : 863/1458 tarihinde vefat etmiştir Fatih tarafından İstanbula tain edilen ilk kadı olarak atanınır Molla Fenari tarafından temelleri atılan Hanefi/Maturidi görüşüyle Eş'ari ulema geleneğini sürdürür

Molla Hayali : Hicri : 875/1470 tarihinde vefat etmiştir Hızır Bey'in talebesi olarak bilinir Taftazani'nin ve hocasının eserlerine yazdığı şerhlerle tanınır 33 yaşında İznik Medresesi müderrisi iken vefat eder

Ali Kuşçu : Hicri : 879/1474 tarihinde vefat etmiştir Timurlular ve Akkoyunlular'dan sonra Osmanlı sarayına intisab eder Fatih tarafından müderrisliğe atanır Astronomi ve matematik üzerine İstanbul'da çalışmalar yapar Ayrıca kelam, usul-u fıkıh ve dil üzerine eserler yazar

Molla Hüsrev : Hicri : 885/1480 tarihinde vefat etmiştir II Beyazıd döneminin ünlü Osmanlı ulemasının genel tavrına uygun olarak kelamı, felsefeyi dışlar Aleyhlerine sert fetva verir Katı bir Hanefi mollası olarak bilinir Osmanlı geleneğinde çok meşhur olan Dureru!l-Hükkam fi Şerhi Gereru'l Ahkam'ı yazar

Sinan Paşa : Hicri : 891/1486 tarihinde vefat etmiştir Fatih ve II Beyazıd dönemi alimlerinden Hızır Bey'in oğludur Zamanın tanınmış uleması Molla Hüsrev, Molla Gürani ve Hocazade'den dersler alır Matematik ve Astronomi üzerine eserler yazar Sadrazam olur, daha sonra azledilir, hapse atılır II Beyazıd tahta çıkınca göreve iade edilir Talebesi Molla Lütfi'yi Ali Kuşçu'dan ders almaya gönderir

Hocazade : Hicri : 893/1487 tarihinde vefat etmiştir Fatih döneminin ünlü alimlerinden, Hızır Bey'in yoksul talebesi olarak ilim hayatına atılır Fatih'in dikkatını çekerek İstanbul Kadılığı'na kadar yükselir Fatih'in emriyle Gazali-İbni Rüşd tartışmasına çözüm bulmak amacıyla üçüncü bir Tehafüt yazar Osmanlı ulemasının doğalseyri istikametinde Gazali tarafını tutar En önemli eserleri Taftazani, Cürcani, Merginani ve Kadı Beydavi'nin kitaplarına yazdığı şerh ve taliklerdir

Molla Lütfi : Hicri : 900/1495 tarihinde vefat etmiştir Fatih ve IIBeyazıd döneminde yaşar Sinan Paşa'nın talebesi olarak bilinir, Ali Kuşçu'dan ders alır Matematik ve Astronomi'de önemli eserler verir En önemli eserlerinden birisi yaklaşık yüz ilim dalını incelediği Mevzuatu'l-Ulum'dur Dinsizlikle itham edilerek At Meydanında kafası kesilerek idam edilir

Celaluddin Devvani : Hicri : 908/1502 tarihinde vefat etmiştir İran'da Karakoyunlu ve Akkoyunlu döneminde, özellikle Uzun Hasan'dan gördüğü himaye ile yıldızı parlar Şiraz'da müderrislik, Fas eyaletinde Kadılık görevlerinde bulunur Osmanlı Padişahı IIBeyazıd'ın teveccühüne mazhar olur yüksek maaşla taltif edilir Şöhreti Maveraünnehir, Horasan ve Anadolu'ya yayılır Adududdin Ici'nin Eş'ari akaid kitabına yazdığı şerhle adını duyurur İbni Sina ve Sühreverdi üzerine çalışmalarıyla dikkat çeker

Celaleddin es-Suyuti : Hicri : 911/1505 tarihinde vefat etmiştir Mısır'da dönemin ünlü Şafii alimi olarak adını duyurur Tefsir, hadis ve fıkıh gibi özellikle nakli ilimlerde zirveye çıkar 500 eseri olduğu rivayet edilir En önemli eserleri ed-Durru'l-Mensur, el-Itkan, et-Tefsir ve ve'l-Müfessirin'dir Babası Cellaleddin el-Mahalli'nin başlattığı tefsiri kendisi bitirir Tefsir-i Celaleyn (iki Celal'in tefsiri) olarak bilinen bu eser Osmanlı medreselerinde baştaçı edilir Suyuti'nin tefsir anlayışı genel olarak Rivayet tevsirleri sınıfına girer

Kastalani : Hicri : 792/1517 tarihinde vefat etmiştir Fatih döneminde yaşar, Hızır Bey'in talebesi olarak sivrilir Kadılık, Müderrislik, Kazaskerlik görevlerinde bulunur Taftazani ve Cürcani'nin kitaplarına şerh ve talikler yazar Bursa yakınlarında bir kasaba olan Kastel'e nisbetle Kastelli (Kastalani) olarak anılır İstanbul'da vefat eder Eyüp Sultan mezarlığına gömülür


İbni Kemal (Kemal Paşazade) : Hicri : 940/1533 tarihinde vefat etmiştir Fatih'den sonra II Beyazıd, Yavuz ve Kanuni'nin yükselişi çağında yaşar Askerliği bırakarak ulema sınıfına geçer Kanuni döneminde Zenbilli Ali Efendi'nin yerine Şeyhu'l İslam olur Kur'an, hadis, fıkıh, kelam, edebiyat, mantık, tasavvuf, ahlak, Arapça, Farsça ve çeşitli ilimlere dair 209 eserinin olduğu tesbit edilir Cürcani'nin Şerhu'l Mevakıf'ına, Hocazade'nin Tehafüt'üne, Nasıreddin Tusi'nin Tecrid'ine şerhler yazar Felsefi Kelam'a vukufiyetiyle dikkat çeker

Ebussuud Efendi : Hicri : 982/1574 tarihinde vefat etmiştir Kanuni, II Selim, III Murat ve III Mehmed dönemlerinin ünlü Osmanlı Şeyhulislam'ı olarak tanınır 60 yıllık ilmiye ve devlet hizmetinin 28 yılını Şeyhulislam olarak geçirir Kelam, felsefe ve tasavvufa karşı sert tutum sergiler İsmail Ma'şuki, Muhyiddin Karmani ve Hamza Bali adlı sufi şeyhleri için şeriata aykırı görüşleri olduğu gerekçesiyle idam fetvası verir Hanefi fıkhını devletin açıkca resmi mezhebi haline getirerek, diğer mezheplerle mahkemelerde hüküm verilmesini yasaklar 86 yaşında vefat eder, cenaze namazı Fatih caminde kılınarak Eyüp Cami civarına defnedilir


- Rİhsan Eliaçık - İslâm'ın Yenilikçileri kitabından alınmıştır
devam edecek

İmam Rabbani : Hicri : 1007/1598 tarihinde vefat etmiştir Hindistan kökenli olup, naksibendi tarikatının 23 halkası olarak kabul edilir Tarikat olunla birlikte Müceddidiyye olarak anılmaya başlar Ahmed Faruki asıl isminden başka ikinci bin yılın yenileyicisi anlamında Müceddid-i Elf-i Sani olarak da anılır Tasavvuf içinde başlattığı ''Kur'an ve Sünnete dönüş, bid'atlerle mücadele'' hareketiyle meşhur olur Vahdet-i vucut yerine vahdet-i şuhud'u savunur Düşünce sisteminin temel vurgusu ''tasavvufta her şeyin şeriata uygunluğunu gözetme'' dir Şeriata uygunlugunu da sunni yorum olarak anlar ve tasavvufi yaşantının bu çizgiden çıkmaması gerektiğini söyler İbni Teymiye'nin cepheden karşı çıkarak tümden reddettiği tasavvufu içerden eleştirileriyle kendianladığı Kur'an ve Sünnet çizgisine çekmeye çalışır Bu açıdan bakıldığında İmam Rabbani, tasavvufu daha bu dünyacı ve akli zemine çekmeye çalışması açısından bir tasavvuf içi yenilikçi sayılabilir En büyük eseri islam dünyasının değişik yerlerine gönderdiği mektuplardan oluşan ''Mektubat'' dır

Molla Aliyyü'l-Kari : Hicri :1014/1606 tarihinde vefat etmiştir Herat (Afganistan)'da doğar, Mekke'ye göç ederek orada yaşar ve Mekke'de vefat eder Mushafcılık yaparak geçinen Aliyyü'l-Kari mufrit bir Hanefiolarak tanınır Ebu Hanife'ye ait olduğu addia edilen el-Fıkhu'l-Ekber'e yazdığı şerhle tanınır Ayrıca Kemaleddin İbni Humam'ın Fethu'l-Kadir'ine (el-Hidaye Şerhi), Kuşeyri'nin er-Risale'sine, Muslim'in Sahih'ine, Merginani'nin el-Hidaye'sine, Kadı Iyaz'ın eş-Şifa'sına ve Mevahibu'l-Ledunniye'ye şerhler yazar

Molla Sadra (Sadruddin Şiraz): Hicri : 1050/1640 tarihinde vefat etmiştir İran'da Safevi yükşelişiyle birlikte yıldızı parlayan İsfahan Okulu'nun sembol siması olarak tarihe geçer İran/Safevi/Şia asabiyetine dayanan dini-siyasi yükseliş Şah İsmail'in Tebriz'de tahta çıktığı 905/1499'da başlar ve İran'ın Afganlılarca fethedildiği 1133/1720'ye kadar 2198 yıl sürer Bu dönemde rakip Osmanlı/Sunni asabiyetiyle çatışmaya girer İran ve Osmanlı toplumunda derin izleri olan bu rekabet islam düşüncesinin seyrini de etkiler Safeviler, İsfahan Okulu'nu himaye ederler Burada islam dünyasında pek farkedilmeyen güçlü bir ilmi/felsefi/tasavvufi gelenek oluşur Şeyh Bahaüddin Amili (öl 1030/1622), Mir Damad (öl 1041/1631), Mir Ebu'l Kasım Fındıriski (öl 1050/1640) bunlardan sadece en önemli üç tanesidir Sadreddin Şirazi olarak da bilinen Molla Sadra bu simaların yetiştiği İsfahan Okulu'nun sembol ismi haline gelir Molla Sadra felsefesini kurarken kendinden önceki kadim felsefi birikimin tamamını harmanlamaya çalışır Tales, Anaksimandros, Agetedomon, Empodekles, Pisagor, Sokrat, Aristo, Eflatun, Plotunis, HzMuhammed(as), Hz Ali, Şii imamlar, İbni Sina, Sühreverdi, İbni Rüşd, İbni Arabi onun hikmet ekolunun dayandığı simalardır Molla Sadra tüm bunları tek bir felsefe içinde sentezlemeye girişir Sonuçta bu cesur girişim Molla Sadra felsefesini ortaya çıkarır Molla Sadra felsefesi de bir tarafa meyleder Sentezindeki Sühreverdi/İbni Arabi öğesi diğerlerini gölgede bırakır

Katip Çelebi: Hicri : 1067/1657 tarihinde vefat etmiştir Osmanlı coğrafya, tarih ve astronomi bilgini olarak ün yapar Osmanlı dışında Hacı Halife olarak bilinir Dünya çapında şöhret kazandığı eseri Keşfü'z-Zunun adlı Arapça bibliyoğrafi eseridir Eserde bilim ve fen ilimleri üzerine yazılmış kitaplar tanıtılır Atrıca coğrafya kitabı Cihannuma deniz savaşlarından bahseden eseri Tuhfetu'l-Kibar'ı Türkçe kaleme almıştır

Beyazi : Hicri : 1098/1687 tarihinde vefat etmiştir Osmanlılarda yetişmiş fakat eserleri ve fikirleri pek tesirli olmamış Maturidi alimlerden birisi olarak bilinir Osmanlı Devleti'nin çeşitli vilayetlerinde kadılık ve kazaskerlik görevlerinde bulunur Ebu Hanife'nin el-Fıkhu'l-Ekber'ine yazdığı ''İşaretu'l-Meram min İbaratu'l-İmam'' adlı şerhi ile dikkat çeker

Şah Veliyyullah Dehlevi : Hicri : 1176/1776 tarihinde vefat etmiştir Hindistan'da islam'ı yeniden düşünme ve ifadelendirme girişiminin en etkili siması olarak temayüz eder Gazali, Hatabi, İbni Abdüsselam, Eş'ari, Maturidi, Fahreddun er-Razi, İbni Teymiye, İbnin Arabi, İmam Rabbani'nin izlerinin görüldüğü yeni bir sentezle islam düşüncesini inşa etmeye çalışır En önemli eseri ''Huccetullahi'l Baliğa'' da bu yenilikçi girişimin izleri bariz bir şekilde fark edilir

Muhammed bin Abdulvehab : Hicri : 1201/1787 tarihinde vefat etmiştir Arap çölünün ortasında bir yer olan Necd'de doğar Sunni/Hanbeli/İbni Teymiye asabiyetine dayanarak başlattığı hareket kısa sürede tüm ortadoğuya yayılır Vehabilik diye anılan hareket ona nisbet edilir İbni Suud harekete siyasi destek verir Bir müddet sonra Muhammed bin Abdulvehab'ın siyasi-dini görüşleri ekseninde Suudi Arabistan kurulur

İsmail Gelenbevi : Hicri : 1205/1791 tarihinde vefat etmiştir Son devir Osmanlı alimlerinden birisi olarak tanınır Matematik ve Kelama dair eserleriyle dikkat çeker Ici'nin akaidine Devvani'nin yaptığı şerhe yazdığı haşiyesiyle tanınır

Halid-i Bağdadi : Hicri : 1242/1826 tarihinde vefat etmiştir Irak/Süleymaniye'de bir Kürt topluluğu olan Mikaili aşiretine mensuptur Nakşibendi silsilesinin 29 halkası olarak tanınır Klasik medrese ilimleri aldıktan sonra Hindistan'a giderek Nakşibendi ruhanilerinden Abdullah Devhlevi'ye intişap eder Bir yıl sonra ondan yetki alarak Irak'a döner Şöhreti giderek yayılır Nakşibendilik ondan sonra ''Halidiyye'' anılmaya başlar Önceleri muridleri İstanbul'dan bir gece içinde toplanarak sürülse de sonraları Osmanlı Devleti Vahabiliğe karşı Halid-i Bağdadi'yi himaye siyaseti güder Irak'dan İstanbul'a getirilir Böylece Nakşi/Halidiye tarikatı Osmanlı ülkesinde alabildiğine yayılır, güçlenir

Molla Sebzivari : Hicri : 1246/1830 tarihinde vefat etmiştir İran'da Molla Sadra'dan ikiyüz elli yıl kadar sonra, Molla Sadra'nın felsefesini canlandırır Tıpkı Molla Sadra gibi İbni Arabi'nin irfani doktrinlerine, Şii imamların öğretilerine, İşraki hikmet (Suhreverdi) ve Meşşai felsefeye (Aristo, İbni Sina, İbni Rüşd) yaslanarak Molla Sadra sentezini devam ettirir


- Rİhsan Eliaçık - İslâm'ın Yenilikçileri kitabından alınmıştır
devam edecek

Şevkani: Hicri : 1250/1834 tarihinde vefat etmiştir Yemen’de Şia/Zeydi olarak başladığı ilmi serüvenini, bağımsız bir müçtehid seviyesine ulaştığı kanaatiyle bütün mezheplere karşı eşit mesafede olduğunu ilan ederek sürdürür Ancak özellikle kelami konularda İbni Teymiye’nin etkisine girmekten de kurtulamaz Tefsir üzerine ‘’Fethu’l Kadir’’’i ve fıkha dair ‘’Neylu’l-Evtar’ı çok meşhur olur Sonuçta selefi bir çizgiye gelir

İbni Abidin: Hicri : 1525/1836 tarihinde vefat etmiştir Hanefi fıkhının son temel kaynağı olarak kabul edilen Reddu’ı-Muhtar ale’d-Durri’l-Muhtar’ı yazar Eserlerinde başlanğıçtan kendi dönemine kadar yaklaşık bin yıllık Hanefi birikimine yaslanır Hükümlerin dayandığı delilleri gösterir, mezhepteki zayıf, sahih, ve muteber görüşlere işaret eder, daha önce açıklığa kavuştururlmamış bazı karmaşık meselelere çözüm arar, önceki eserlerde görülen yanlışları düzeltmeye çalışır

Seyyid Ahmed Şehid : Hicri : 1247/1831 tarihinde vefat etmiştir Hindistan’da İngiliz işgaline ve Sikh’lere karşı cihad ilan eder Her türlü bid’at ve tasavvufi aşırılıklara karşı selefi bir hareket başlatır Para ve asker toplayarak bizzat silahlı hareketlerin içinde yer alırBir çarpışma anında şehid edilir

Hacı Şeriatullah : Hicri : 1254/1838 tarihinde vefat etmiştir Bangladeş’de ‘’Faraizi’’ adıyla tarihe geçen bir islamihareket başlatır Hindistan’ın İngiliz işgaliyle birlikte Daru’l Harb haline geldiğini, zengin toprak ağalarına karşı köylü ve işçilerin yararına reformlar yapılmasının gerekli olduğunu, İslam’ın Hindu fikirlerden ve tasavvufi fazlalıklardan arındırılmasının şart olduğunu savunan Hacı Şeriatullah bu amaçla bir dizi ıslahat hareketlerine girişir Hanefi asabiyetine dayanmasına rağmen İngilizler tarafından Hindu Vehabiliği olarak yaftalanır

Seyyid Muhammed Senusi : Hicri : 1276/1859 tarihinde vefat etmiştir Cezair’de doğar Cezair, Fas ve Mısır’da öğrenimini sürdürür Gazali-İbni Teymiye sentezine dayalı yeni bir tarikat kurar Şerist’la tasavvufu, zahirle batını birleştirme iddiasındaki hareketi kısa sürede tüm Kuzey Afrika’da yayılır Libya’da İtalyanlara, Mısır’da İngilizlere karşı Osmanlı müttefiki olarak silahlı direnişe katılan bu tarikat tepkici, tasviyeci, faaliyetçi ve sufi/ihyacı özellikleriyle tamayüz eder

Cemaleddin Efgani : Hicri : 1314/1898 tarihinde vefat etmiştir Hz Muhammed-Gazali arası beş yüzyıllık dönem islam’ın yükseliş çağı olurken, Gazali-Efgani arası sekiz yüzyıllık dönem İslam’ın orta çağı olarak tanımlanabilir Zira Gazali’den bazı kısa aralıklar hariç islam düşüncesi tıkanır ve sürekligeriler Selçuklular ve Osmanlılar islam medeniyetinin yükşelişini değil tekrarını ifade ederler İran/Afgan kökenli olan Efgani islam’ın yeni çağının başlangıç siması olarak yenilikçi hareketini başlatır Afganistan, İran, Hindistan, Hicaz, Mısır, İstanbul, Paris, İngiltere, Rusya ve İran’da çeşitli aralıklarla bulunur İslam dünyasının batılılarca işgaline karşı dini, siyasi, fikri mücadele baslatır Mısır’da Muhammed Abduh’u etkiler Gittiği ülkelerin çoğundan sınırdışı edilir Bir ara Paris’te ‘’Urvetu’l Vuska’’ adlı dergiyi talebesi Abduhla birlikte çıkarır İngiliz ve Fransızlar dergiyi yasaklar Meteryalizme Reddiye adlı bir kitap yazar Yazarlığından ziyade hatipliği ve siyasi/aktivist kişiliğiyle tanınan Efgani islam dünyasının kurtuluşunun tek bir halife etrafında birleşme adealine dayalı pan-islamizm’in ateşli bir savunucusu olarak temayüz eder Hem batıya karşı mücadele eder, hemde müslümanları uyuşukluktan silkinmeye, tekrar ayağa kalkmaya çağırır İslam’ın yenilikçi damarlarını (Ebu Hanife reyciliği, Mu’tezile/Maturidi akılcılığı, felsefi düşünce, bilimci metod) canlandırmaya çalışır Geçen yüzyılın başlarında 67 yaşında İstanbul’da bulunduğu bir sırada vefat eder

Seyyid Ahmed Han : Hicri : 1314/1898 tarihinde vefat etmiştir Efgani’nin ayrıntıya inmeden yaptığı genelçağrıyı Hind-Alt kıtasında pratiğe dökmeye çalışır Düşünce sistemi, Farabi, İbni Sina ve İbni Rüşd’ün felsefi akılcılığını ve Ebubekr Razi’nin tabiatçılığını çağrıştırır İslam’i ‘’tabiat kanunlarına ve bilime uygunluk’’ kriterlerine göre yeniden yorumlar Allah’ın tabiat kanunlarını yarattığını, fiziki olarak tabiata müdahale etmediğini söyler Peygamberlik yorumu Farabi-İbni Sina’yı andırır; vahyin, peygamberi, melekenin Allah’ın herkese açık vahyini iştiyakla idrak etmesi, kelimelere dökerek ifade etmesiyle gerçekleştiğini söyler Bu haliyle Hz Muhammed’in risaleti hak olup sonuncu peygamberdir Ahiret görüşü ise İbni Rüşd’ü hatırlatır; ‘’haşr hem ruhani hemde bedeni olarak ve fakat yeni bir yaratılışla olacaktır’’ der Mucize’yi tabiat kanunlarının bizim vakıf olamadığımız olağan işleyişi olarak yorumlar Dua’yı dünyevi acı ve ızdırapların hafifletilmesiiçin gerekli psikolojik olgu olarak görür Hz Ömer’in ‘’Kur’an bize yeter’’ sözünü delil getirerek hadisleri tamelden reddeder Ncak akıl, bilim ve tabiatın olağan işleyişine uygun, sahihliği ispat edilmiş olursa onların kabul edilmesi gerektiğini söyler Nafi bin el-Ezrak gibi recmi Kur’an’da olmadığı gerekçesiyle reddeder



- Rİhsan Eliaçık - İslâm'ın Yenilikçileri kitabından alınmıştır
devam edecek

Muhammed Abduh : Hicri : 1322/1905 tarihinde vefat etmiştir Seyyid Ahmed Han'ın Hindistan'da yapmaya çalıştığını doğrudan Efgani'nin öğrencisi olan Abduh Mısır'da yapmaya çalışır Seyyid Ahmed, daha çok felsefi/bilimci akılcılığa yaslanırken Abduh daha çok Mu'tezili/Maturudi akılcılığına yaslanır Ezher2in gelenekçi ulemasının sert tepkisini çekmesine rağmen faaliyetlerine devam eder Tefsir-i Menar'ı yazmaya başlar Kasım Emin, Reşit Rıza ve Mustafa Abdurrazık gibi etkili talebeler yetiştirir

Şehberderzade Filibeli Ahmed Hilmi : Hicri : 1332/1914 tarihinde vefat etmiştir Son dönem Osmanlı islamcılarından olan Filibeli Ahmed Hilmi bir çok dergi ve gazete çıkarır, dini ve felsefi makaleler kaleme alır II Abdülhamit rejiminin muhalifi olduğu gerekçesiyle Fizan'a sürgüne gönderilir İçtihad kapısının açılması, bir yüksek içtihad heyetinin kurulması ve mevcut mezheplerin birleştirilerek tek bir mezhep meydana getirilmesi vb fikirleriyle dikkat çeker


Said Halim Paşa : Hicri : 1339/1921 tarihinde vefat etmiştir Mısır'da Kavalalı Mehmed Ali Paşa'nın torunu olarak doğar II Abdülhamit'e muhalefeti yüzünden ülke dışına çıkmak zorunda kalır Osmanlı yüksek brokrasisinin değişik kademelerinde görev alır İslam'ın siyasi yorumu, meşrutiyet, islamlaşmak vb konular üzerinde ileri sürdüğü fikirler pek yankı bulmasa da yenilikci bir dinamizm barındırır

Seyyid Bey : Hicri : 1342/1924 tarihinde vefat etmiştir Medrese kökenli bir hukukçu olan Seyyid Bey Osmanlı Meclis-i Mebusan'ına iki dönem İzmir Meb'usu olarak katılır Bu görevine Cumhuriyet döneminde de TBMM'de devam eder Bir islamcı olarak, mecliste, milli hakimiyet ilkesinden kalkarak hilafetin kaldırılmasının şerist açısından bir mahzurunun bulunmadığını savunan tarihi bir konuşma yapar Hilafet, siyaset, içtihad, taklid, mezheplerin birleştirilmesi vb konularında kimi islamcı/yenilikci fikirleriyle dikkat çeker

Seyyid Emir Ali : Hicri : 1346/1928 tarihinde vefat etmiştir Hindistan'da Seyyid Ahmed Han'ın çizgisini sürdürür Ancak Seyyid Ahmed Han'a nazaran islam vurgusu daha baskındır Görüşleridaha çok islam'ın tarihi başarılarını öne çıkararak göstermeye çalışır ''İslam'ın terakkiye (ilerleme-kalkınma) mani olmadığı ve bilimi tesvik ettiği'' temel argumanlara dayalı düşünce sistemi, liberal/yenilikci eğilimler içerir

Reşid Rıza : Hicri : 1352/1934 tarihinde vefat etmiştir Suriye'den Mısır'a göç eder Abduh'a talebe olur el-Menar dergisini çıkarır Taha Hüseyin ve Ali Abdurrazık gibi arapçı/laik karşı tepki biçimlenmesi içine girer ve giderek muhafazakarlaşır, sonuçta Abduh'un görüşlerini selefileştirir

Mehmet Akif : Hicri : 1354/1936 tarihinde vefat etmiştir Son dönem Osmanlı islamcılarının önde gelen şair siması olarak dikkat çeker Kurtuluş savaşına şiirleriyle destek verir Afgani/Abduh'un islamcı/yenilikçi ekolunu içtenlikle benimser Çıkardığı dergide Abduh'dan tercümeler yayınlar Batıcıları islama düsmanlıkları müslümanlarıda katı gelenekçi tutumları sebebiyle eleştirir Cumhuriyetin ilanından sonra yeni rejime ters düşer ve Mısır'a gider Çeşitli aralıklarla gidip geldiği Mısır ikameti yıl sürer İstanbul'a döner hastalığı ağırlaşır ve aynı yıl vefat eder Ünlü eseri Safahat manzum olarak M Akif'in düşünce dünyasını yansıtır


Muhammed İkbal : Hicri : 1356/1938 tarihinde vefat etmiştir Hindistan/Lahor'da doğar İngiltere/Cambridge Universty'de felsefe ve iktisat tahsil eder Almanya/Munih universty'de felsefe doktorası alır Hindistan'a döner ve şiirleri ve konferanslarıyla çoşkulu bir islami düşünce çığırı açar İkbal, Farabi, İbni Sina ve İbni Rüsd'ün Aristo ve Platon'la islam düşüncesini uzlaştırmaya çalıştığı gibi Hegel, Whitehead ve Bergson vb modern batılı filozofların formunu kullanarak islam'ı yeniden ifadelendirmeye çalışır Zihni duruşu sentezci olan ikbal, Molla sadra gibi top yekün bir senteze girişir Gazali'yi eleştirdiği gibi İbni Rüsd'ü de eleştirir Sentezine Eş'ari, Mu'tezile, Gazali, İbni Sina, İbni Rüşd, Beyazıd-ı Bestami, Hallac-ı Mansur, İbni Arabi, Mevlana, Hegel, Whitehead, Bergson gibi akılcı ve ruhcu filozof/düşünürlerin izleri bir arada görülür Verdiği konferanslardan oluşan ''İslam'da Dini Düşünce'nin Yeniden İhyası'' ve kasidelerinin yer aldığı ''Cavidname'' en önemli eserleridir

Mustafa Abdurrazık : Hicri : 1366/1946 tarihinde vefat etmiştir Mısır Ezher'den mezun olur Fransa/Sorbonne'de okur Ezher'in genel sekreteri olur Muhammed Abduh'un yenilikçi çizgisini devam ettirirİslam felsefesi üzerine birçok eser yazar


-Rİhsan Eliaçık - İslâm'ın Yenilikçileri kitabından alınmıştır-
devam edecek

İsmail Hakkı İzmirli : Hicri : 1365/1946 tarihinde vefat etmiştir Son dönem Osmanlı islancılarının önemli siması olan İzmirli İsmail Hakkı, Arapça, Farça, Fransızca, Rusça, Rumca, Latince bilen Ordunaryüs Profesörlüğe kadar yükselmiş derinlikli bir üniversite hocası olarak dikkatleri çeker Kindi ve Fahruddin er-Razi'yi hatırlatan bir birikime sahiptir Kelam, felsefe,fıkıh, siyaset, tabiat felsefesi vs üzerine onlarca eser yazar, dersler verir Yeni İlm-i kelam adlı eseri büyük dikkat çeker

Musa Carullah : Hicri : 1368/1949 tarihinde vefat etmiştir Kafkasya/Kazan müslümanları arasında yenilikçi görüşleriyle dikkat çeker İstanbul ve Mısır/Ezher'de okur Abduhla tanışır, Kafkasya'da faliyetler yapar ''Cehennemin edebi olamıyacağını, edebiazabın Allah'ın rahmetiyle açıklanamayacağı, sonunda her insanın bir şekilde cehennemden çıkıp, cehennemin yok edileceği'' şeklinde İbni Arabi'den beri gelen görüşü savunduğu için büyük tepki görür ''Rahmet-i İlahiye Bürhanları'', ''Hatun'' gibi kitaplarındaki fikirleriyle tartışmalara neden olur

Hasan el Benna : Hicri : 1368/1949 tarihinde vefat etmiştir Mısır'da genelolarak Reşit Rıza'nın çizgisini sürdürür Malik, Şafii ve Ahmed bin Hanbel'in eserlerinden etkilenir Düşünce sisteminin oluşmasında Arapçı/laik görüşler ileri süren Taha Hüseyin ve Ali Abdurrazık'a tepki biçimlenmesi özelliğiyle etkiliolur Aktivist/faaliyetçi özelliğiyle kısa sürede dikkat çeker ''İhvan-ı Muslim'' teşkilatını kurar Hareket kısa sürede güçlenir, 1948'de yasa dışı ilan edilir, 1949 da dael-Benna süikasta uğrayarak şehid edilir

Mustafa Sabri Efendi : Hicri : 1372/1954 tarihinde vefat etmiştir Osmanlının son şeyhulislamı olarak bilinen Mustafa Sabri, Afgani, Abduh ekolüne şiddetle muhalefet eder Musa Curullah'a reddiye yazar Abduh'un Maturidiliği gerçekte Mu'tezili olmakla şuçlayarak terkeder Osmanlı uleması arasında ''son gelenekçi'' rolü üstlenen MSabri, cumhuriyetten sonra MAkif'in yaptığı gibi Mısır'a gider MAkif'in yaptığının tam tersini yaparak yenilikçiliğe cephe alır

Seyyid Kutup : Hicri : 1386/1967 tarihinde vefat etmiştir İhvan-ı Muslimin'in genel hedeflerini daha da ileri götürür İslam'ı devrimci/radikal bir tarzda yorumlar Cematçi/örğütcü bir proje geliştirir Eserleri Fi Zillali'l Kur'an ve Yoldaki İşaretler islam dünyasında bir çok devrimci harekete ilham kaynağı olur Mısır'da Nasr döneminde idam edilerek şehid edilir

Mevdudi : Hicri : 1399/1979 tarihinde vefat etmiştir Pakistan'da Cemaat-i İslami adlı islami hareketi başlatır Afgani ve Abduh gibi Mu'tezili/Maturudi/Felsefi çizgiye değil Sunni/Hanefi çizgiye yaslanır Çağdaş islami hareketler'in Osmanlı'nın çöküşü öncesi ilk simaları Afgani, Abduh, İkbal, MAkif vb'den sonra çöküş sonrası simaları Hasan el-Benna, Seyyid Kutup, Humeyni ile birlikte tarihi bir misyon üstlenir ''İslam'da Hükümet''i yazar ''İslam'ın bir siyasi projesinin bulunduğu'' tezine dayalı bu çalışma soğuk savaş döneminde islamcıların islamcıların ürettiği siyasi projenin temel karakteristiğini yansıtması bakımından önemli bir metindir

Ali Şeriati : Hicri : 1397/1977 tarihinde vefat etmiştir İran'da doğar Paris/Sorbone'de sosyolojidoktorası yapar İran devrimi öncesinde yazıları ve konferanslarıyla özellikle genç üniversiteliler arasında yaygın bir etki bırakır Batı düşüncesiüzerine derin analizleri, felsefi birikimi, islam/şia üzerine yenilikçi yorumlarıyla büyük dikkat çeker Bir yandan eyleme yanaşmayan aydınları diğer yandan geleneksel ulemayı eleştirir Çoşkulu uslubuyla devrimci söylemler geliştirir İran devriminin başladığı sırada İngiltere'de Şah'ın ajanları tarafından pusuya düşürülerek şehid edilir

Humeyni : Hicri : 1409/1988 tarihinde vefat etmiştir İran'ın farkedilmeyendini-siyasi birikimini to yekün harekete geçirir Şia/Usuli geleneğine yaslanır 1979'da halk hareketine dayanan görkemli bir devrim İslam Cumhuriyeti rejimini kurar Hasan el-Benna, Seyyid Kutup ve Mevdudi'nin rüyasını gerçekleştirir Valeyet-i Fakih adlı kitabı yazıp, hayata geçirerek asırlardır köşesinde Mehdi'nin gelmesini bekleyen Şia geleneği içinde büyük bir yenilik yaratır ''Kaybolan mehdi'nin gelene kadar toplumun velayetini bir fakihin üslenmesi ve devletiidare etmesi'' anlayışına dayanan bu teori ahbariler tarafından reddedilmesine rağmen Şia'nın dünyaya geri dönmesini ve tarih sahnesine çıkmasını sağlar


-Rİhsan Eliaçık - İslâm'ın Yenilikçileri kitabından alınmıştır-
devam edecek

Fazlur-Rahman : Hicri : 1408/1988 tarihinde vefat etmiştir 1919'da bugünkü Pakistan'da doğar Universite hocalığı yapar Yenilikçi fikirleri nedeniyle gelenekçi ulema ona çephe alır Mevdudi ile tersleşir Mevdudi O'nu modernist olmakla, cematına katılmayıp boş ilmi spekulasyonlara dalmakla suçlar O'da Mevdudi'yi fikri ufkunun kısırlığıyla, gelenekçilere prim vermekle suçlar Pakistan'da daha fazla duramaz Önce ''münkir-i sünnet'' sonra ''münkir-i vahiy'' ilan edilir Amerika/Oxford'a gider Çalışmalarını orada sürdürür İslam felsefesiüzerine doktora yapar Efgani, Abduh, İkbal, MAkif vb düşünürlerde görünen ''modern zamanlarda islam nasıl ifadelendirilir?'' meselesi üzerine kafa yoran en ciddi müslüman düşünür olarak Fazlurrahman, çağdaş islam'ın soğuk savaş sonrası döneme fikriyle ışık tutar İslami Modernizm veya İslami Yenilenme adını verdiği düşünce faaliyeti temelde iki yönlü bir zihin faaliyetine dayanır; Bugünden Kur'an'ın ilk nazil olduğu döneme gitme ve o günden bugüne gelmeBu çerçevede Kur'an'ın dini-ahlaki yüve değerleri, peygamberin biyoğrafik siyeri ve ibadetler yenilenme/sorgulama dışıdır Bunlar olduğu gibi alınmalıdır Ancak Kur'an'ın hukuki bazı muyyedileri adalet/ahlak amaçları temelinde yeniden yorumlanabilir Bu yönüyle Fazlurrahman'da Hz Ömer, Ebu Hanife, Mu'tezile, İbni Sina, Şah Veliyyullah, Seyyid Ahmed Han ve Mİkbal gibi islam'ın yenilikçilerinin izleri görülür Ancak O bunları iyi etüd etmesine rağmen kendisine özgü bağımsız bir yenilikçi düşünce sistemi kurduğu inancındadır En önemli eseri ''islam'' da bu inanç bariz bir şekilde hissedilir Bir kalp ameliyatı sonrası 69 yaşında vefat eder

Seyyid Hüseyin Nasr : Çağdaş islam düşüncesiiçinde Fazlurrahman'ın yenilikçi (Modernist) ekolune tepki olarak gelişen Gelenekçi (Tradisyonalist) akımın öncüsü kabul edilir Descartes'in mekanikakılcılığı ve Bacon'un ampirist deneyciliği ile başlayan modern batı düşüncesine karşı kadim gelenek olarak tanımladığı tüm doğuyu içine alan modernizm öncesi dünyanın argümanlarını esas alır Müslümanların tarihte teknolojiüretme ihtimali varken sırf tabiata ve insanlara vermeme anlayışları sebebiyle bunu yapmadıklarını, bu anlamda islam medeniyetinin asil/soylu evren tasavvurunun evrenin yasalarıyla oynamaya mani olduğunu iddia eder İslam dünyasında entellektüel/gelenekselci tüm akın ve kişilerin zihin dünyasında bu fikirlerin izleri görülür İran devriminden sonra Amerika'ya göçederek çalışmalarını orada sürdüren Nasr, halen hayattadır

Muhammed Abid el-Cabiri : 1936'da Fas'da doğar 64 yaşında olan Cabiri, Fas/Rabat Edebiyat Fakültesi'nde felsefe ve islam Arap düşüncesi profesörü olarak çalışır İslam düşünce tarihinde Endülüs eksenli İbni Hazm, İbni Rüşd, İbni Haldun, Şatıbi vb isimlerle temayüz ettiğini düşündüğü islam'ın yenilikçi/rasyonalist damarını canlandırmaya dayalı bir düşünce sistemi kurmaya çalışır İslam'da Siyasi Akıl, Arap Aklının Oluşumu, Arap Aklının Yapısı, Gelenek ve Modernlik vb bir çok çalışması bulunan Cabiri, ''Şii imamet mitolojisi ve Sunni saltanat ideolojisi'nin'' aşılarak yeni çağdaş ve islam düşüncesi kurmak gerektiğini savunan söylemiyle soğuk savaş sonrası dönemin en önemli yenilikçi düşünürleri arasındadır Halen hayattadır

Abdülkerim Suruş : İran devriminin sonrasının en önemli yenilikçi aydınlarından birisi olarak dikkat çeker İran'da devrim sonrası din-devlet ilişkileri, dinin sosyal hayattakiyeri, islam'ın siyasi-sosyal boyutunun yeniden yorumlanması vb konularda soğuksavaş sonrası dönemin argumanlarını kullanan birdüşünce geliştirmeye çalışır Molla Sadra'nın felsefi bilgisine yaslanan Suruş, Ali Şeriati gibi geleneksel ulema ile tersleşir Halen hayattadır

Necefabadi : Ayetullah Salihi Necefabadi, İran Devrimi'nin yakın dönem en önemliyenilikçi simalarındandır Halen İran'da basılması yasak olan ''Velayet-i Fakih derHukumet-i Salihan'' adlı çalışması Humeyni'nin geliştirdiği Velayet-i Fakih teorisine radikalyenilikler getirir Necefbadi, Velayet-i Fakih'in doğrudan halk tarafından seçilmesi gerektiğini, molla olmasının şart olmadığını, Velayet-Fakih'de aranan tek şartın ''bilgi'' olduğunu, bunun da yaşadığı ülkenin kanununu, siyasetini, adaleti, toplum idaresini bilmekten ibaret olduğunu iddia eder Geliştirdiği yeni Velayet-i Fakih yorumunun sadece İran/Şia için değil, tüm islam alemi ve hatta tüm dünya için gelişmiş bir siyasi proje olduğunu savunur Halen hayattadır

Fadlallah : Lübnan'da Hizbullah hareketinin manevilideri olarak tanınır Geliştirdiği kimi yenilikçi görüşleri nedeniyle gelenekçi ulema tarafından aleyhinde ''saptığı'' gerekçesiyle hakkında fetva yayınlanır Fadlallah sürekligeliştirdiği yeni fikirleriyle dikkat çeker Geleneksel ulemayla sık sık tersleşir Halen hayattadır

Hatemi : İran2da ezici çoğunlukla Cumhurbaşkanı seçilir İran devriminin yenilik arayışının sembolü olarak yükselir Çağdaşislami hareketlerin orta döneminin (Benna, Seyyid Kutup, Mevdudi, Humeyni) modern ulus devletlere tepki olarak doğan totaliter islam devleti anlayışı yerine, yeni dönemin (soğuk savaş sonrası) argumanlarına özgü özgürlükçü, eşitlikçi, insan haklarına önem veren islam devleti anlayışını savunur İran'da bu geçiş döneminin simgesi haline gelir Hatemi İslam/Şia düşüncesi içinde bin yıl önce Şeyh Mufid'le başlayan yenilikçi/usuli çizğiye ve Nasreddin Tusi'de ifadesini bulan felsefi birikime yaslanır Halen hayattadır

Muhammed Ammara : Mısır'da doğar Ezher'den mezun olur Halen Mansura Üniversitesi'nde İslam Felsefesi profesörü olarak görev yapıyor Özellikle Mu'tezile düşüncesi üzerine yaptığı çalışmalarla tanınır ''Mu'tezile ve Devrim'' ve ''Mu'tezile ve İnsan Özğürlüğü Sorunu'' adlı çalışmaları Türkçe'ye çevrilir

Hasan Hanefi : Halen Mısır'da Kahire Üniversitesi Edebiyat Fakültesi'nde Felsefe Profesörü olarak görev yapıyor Kendine özğü görüşleriyle dikkat çeken Hanefi akılcı/tabiatlarıyla tanınır

Rager Garaudy : Fransa'da eski marksistken islam'a girer Özellikle Entegrizm adlı eserinde Fazlurrahman çizgisinin izleri görülür Ancak ondan farklı olarak İslam'ın tasavvufi yorumuna ilgiduyar Halen hayattadır

Begoviç : 1925 yılında Bosna'da doğar Komünist rejim altındaki Yugoslavya'da islami hareket çalışmalarına aktif olarak katılır Hukuk danışmanlığından emekli olur Tutuklanarak hapse atılır Arkadaşlarıyla birlikte Demokratik Hareket Partisini kurar 1990'da katıldığı ilk çok partili şeçimlerede büyük başarı kazanarak koalisyon ortağı olur Daha sonraları devlet başkanlığına getirilir 1992'de bağımsızlık refarendumundan sonrahalkın büyük çoğunluğu ayrılma yönünde oy kullanır, Sırp saldırıları başlar Saldırılara karşı bir halk kahramanı olarak yükselir Savştan sonra tekrar devlet başkanı olarak seçilir Bosna-Hersek'in ''bilge kralı'' olarak tanınan Begoviç, adeta ''Doğu veBatı Arasındaki İslam'' kitabıyla düşünce dünyasında adını duyurur Begoviç, adeta ''Batı İslam'n İkbal'i'' gididir Derin bir felsefi formasyonu olduğu anlaşılan Begoviç'in zihni duruşu tıpkı Mİkbal gibi sentezcidir Doğu'nun ruhçu, Batı'nın da akılcı zihin dünyası ortasında islam düşüncesini felsefi bir uslıpla yeniden ifadelendirmeye çalışır

Abudullah el-Efendi : Abudullah el-Efendi özellikle ''Nasıl Bir Devlet'' adlı kitabıyla dikkatleri çeker Tipik örneğimevdudi'de görülür, soğuk savaş dönemi ''İslam Devbleti'' anlayışına köklü eleştiriler getirir Medine vesikasından hareketle yeni bir siyasi/toplumsal birlikte yaşama projesi geliştirmeye çalışır Totaliter islam devleti yerine özğürlükçü bir islami devlet projesi kurmaya çalışır Halen hayattadır

Turabi : Sudan'da General Beşir darbesinden sonra önü açılır Hazırladığı Anayasa ile büyük dikkat çeker Abdullah el-Efendi'nin görüşlerini çağrıştırır özğürlükçü, eşitlikçi bir islami anayasa anlaşıyla hareket edr Devletin resmi dini ve mezhebi olmaması gerektiğini, mürtedin öldürülmesinin islam'ın özğürlük anlayışına sığmayaçağını, yeni fıkıh metodolojisi oluşturmak gerektiğini ifade ettiği fikirleriyle soğuk savaş sonrası islam yenilikçiliğinin argümanlarını oluşturmada önemli bir misyon üstlenir Halen hayattadır

-Rİhsan Eliaçık - İslâm'ın Yenilikçileri kitabından alınmıştır-
bu bölüm burada bitmiştir