FrMaLeV

İslam Düşünce Tarihinin seyri ve bazı önemli simalar kronolojik seyri başlıklı yazı Mumsema İslam Düşünce Tarihinin seyri ve bazı önemli simalar kronolojik seyri Forum Alev

İslam Düşünce Tarihinin seyri ve bazı önemli simalar kronolojik seyri


Hz Ebuberk: Hicri : 12/ 633 tarihinde vefat etmiştir Hz Peygamber efendimiz(sav)den sonra halife seçilir Kişiliği ile sahibenin birlik ve beraberliğini sağlar, hızla fetih hareketlerini başlatır

Muaz bin Cebel: Hicri:18/637 tarihinde vefat etmiştir Yemen'e vali olarak gönderilir Hz Peygamber efendimiz(sav)in kendisine ''Kur'an, Sünnet ve İçtihatla'' hareket ederek sorunları çözme tavsiyesi sonraki yıllar için hep örnek olur Muaz'ın Yemen misyonuna karşılık, Mus'ab'ın Medine misyonu davetçi protipini temsil eder

Hz Ömer : Hicri :23/644 tarihinde vefat etmiştir 10 yıl halifelik yapar Yenilikçi içraatlarıyla yepyeni bir çığır açar İslam'ı meydan okuyucu bir dinamizmle devam ettirir Devrimin mantığını devcletin mantığına kurban etmemek için çok uğraşır Suikastla şehid edilir

Abdullah bin Mes'ud : Hicri:32/653 tarihinde vefat eder ''Rey Ekolu'' diye ünlenen yenilikçi okulun temelini atar Kufe'de bir çok talebe yetiştirir

Ebuzer-i Gifari : Hicri:32/653 tarihinde vefat eder ''Devlet'' , ''Mal'' , ''Servet'' ve ''Dünyevileşme'' konularında protest/pasifist bir tavır geliştirerek tarihi bir misyon üstlenir

Hz Osman : Hicri:35/655 tarihinde vefat eder 12 yıl halifelik yapar İktidarının 6 yılından itibaren huzursuzluklar başlar Devrin mantığı iyiden iyiye devletin mantığına dönüşür Çevrede oluşan muhalefet barışçı yollardan sisteme katılamaz, istifayı reddeder Kanlı bir ihtilalle şehid edilerek iktidardan uzaklaştırılır İç savaşlar başlar

Ammar bin Yasir : Hicri:37/658 tarihinde vefat eder Hz Ali ve Ebuzerle birlikte muhalefetin başını çeker Ebuzer'in aksine protest/aktivist bir tutum sergiler

Hz Ali : Hicri:40/661 tarihinde vefat eder Hz Ömer'in yenilikçi içraatlarının çoğunda fikir hocalığı yapar İlk üç halife boyunca ana muhalefet lideri misyonunu üstlenir 5 yıl halifelik yapar İktidarı döneminde çoğunlukla iç savaşlarla uğraşır Muaviye darbesine karşı savaşır Suikast ile şehid edilir Kişiliği ile hemen tüm islami gurupları derinden etkiler Sunniler, Şiiler, Sufiler, Mutezile, Felseficiler, Matematikçiler vs hemen hepsi üstadlar silsilesini O'na dayandırırlar


Hz Hasan : Hicri:49/669 tarihinde vefat etmiştir Kendisi Muaviye'nin ölümünden sonra iktidarın ''şura'' ilkesine göre işlemesikonusunda Muaviye ile anlaşarak Hilafetten çekilir

Hz Aişe : Hicri:58/679 tarihinde vefat etmiştir Rivayetleri Kur'an'a arz ve tenkitçiliğiyle yenilikçiislami düşünceye önemli katkılarda bulunur

Muaviye : Hİcri:60/680 tarihinde vefat eder Hz Aliden sonra iktidarı ele geçirir Emevi saltatının temellerini atar ''Kader'' görüşünü resmi siyasi ideoloji haline getirir Hz Hasan'la anlaşmasını tutmayarak yerine oğlu Yezid'i tayin eder, saltanatı başlatır

Hz Hüseyin :Hicri:61/682 tarihinde vefat etmiştir Son İran kisrası II Yezdücerd'in kızı Şahbanu ile evlenir Muaviye'nin oğlu Yezid'e kıyam eder Kerbela'da kanlı bir şekilde tüm ailesi ile birlikte kılıçtan geçirilerek şehid edilir

Alkame bin Kays : Hicri:62/683 tarihinde vefat etmiştir Küfe Ekolü'nden Abdullah bin Mes'ud'un talebesi sıfatı ile sivrilir


Mesruk bin El-Ecda : Hicri:62/683 tarihinde vefat etmiştir Küfe Ekolü'nün önemli bir siması olarak adını duyurur Düşüncesinin oluşumunda Hz Aişe'nin etkisi olur

Amr el- Maksus : Hicri:62/683 tarihinde vefat etmiştir Muaviye tarafından ortaya atılan ve Emevilerce resmi doktorin haline getirilen ''Yaptıklarımız Allah'ın kaderiyle olmaktadır'' tezine karşı çıkar, özgür irade'yi savunur Yezid'in oğlu II Muaviye'yi etkiliyerek Hilafetten ferağat etmesini sağlarBundan sorumlu tutularak Emevilerce diri diri toprağa gömülerek şehid edilir

Nafi bin el-Ezrak : Hicri:65/685 tarihinde vefat etmiştir ''İmamlar Kureyş'tendir'' iddiasına karşı çıkar Hür seçimi savunur Sertlik yanlısı katı tutumu nedeniyle ''Harici'' olarak yaftalanır Emevilerce karşı ayaklanma baslatır ancak kanlı bir şekilde bastırılır ve şehid edilir

Abdullah bin Abbas : Hicri:68/687 tarihinde vefat eder Mekke'de İbni Abbas Ekolü olarak ünlenen okulun kurulmasını sağlar İslam düşünce tarihi içinde ''tefsir'' denen yeniliği sistemli bir şekilde başlatır Tefsirin'de şiir, lügat, rey, yabancı kültürlere ilgi, mitoloji, ve halk rivayetlerini çokça kullanılmasıyla düşünceye genişlik ve açılım getirir Bir çok talebe yetiştirir

Abdullah bin Zubeyr : Hicri:73/693 tarihinde vefat etmiştir Mekke'de Emevilere kıyam eder On yıl Emevilere rağmen bir çok bölgeyi kendine bağlayarak hüküm sürer Muhasara altına alınarak kanlı bir şekilde bastırılır ve şehid edilir

Kadı Şureyh :Hicri:78/698 tarihinde vefat etmiştir 120 yaşında ölmüştür Kufe'ye Hz Ömer tarafından kadı olarak atanır 75 yıl burada kadılık yapar Hükümleriyle Küfe Ekolünün oluşmasına önemli katkılar sağlar

Muhammed bin Hanefiyye : Hicri:80/700 tarihinde vefat etmiştir Medine'de oluşturduğu ilim halkasında Mabed el-Cuheni, Vasıl bin Ata gibi bir çok yenilikçi şahsiyeti görüşleriyle etkiler Emevilerin resmi kader doktorinine karşı özgür iradeyi savunur

Muhammed bin Eş'as : Hicri:80/700 tarihinde vefat etmiştir ''Emr-i bil'l Ma'ruf nehyi ani'l Münker'' ve ''Özgür İrade'' sloganlarını bayraklaştırarak ayaklanır Ayaklanmasına Mabed el-Cuheni destek verir Emevilerce kanlı bir şekilde baştırılarak şehid edilir

- Rİhsan Eliaçık - İslâm'ın Yenilikçileri kitabından alınmıştır

Mabed-el Cuheni : Hicri : 80/ 700 tarihinde vefat etmiştir ''Kader yoktur, olaylar olduğu anda bilinir'' diyen Mabed, Özgür İrade Ekolünün kurucusu olarak tanınır Emevilerce Muhammed bin Eş'as ayaklanmasına katıldığı gerekçesiyle tutuklanır, işkence edilerek şehid edilir ''Kaderiyye'' olarak yaftalanır ancak o bu yaftayı reddeder

Zeynel Abidin : Hicri : 94/712 tarihinde vefat etmiştir Hz Hüseyin'in Kerbela katliyamından kurtulan tek evladı olarak bütün dikkatler üzerinde toplanır Ancak o siyasi olaylara karışmadan kendini ibadete verir Bunun için Zeynel Abidin (İbadet edenlerin süsü) lakabıyla anılır Oniki imamın 4 olarak kabul edilir

İbrahim en-Nehai : Hicri : 95/715 tarihinde vefat etmiştir Kufe'de oluşan ilmi çevre onunla birlikte ''Küfe Ekolü'' olarak anılmaya başlar

Said bin Cubeyr : Hicri : 95/715 tarihinde vefat etmiştir Siyasi olaylardan uzak durmasıyla tanınan Mekke'deki İbni Abbas Ekolü'nün Emevilere karşı ayaklanan talebesi olarak dikkatleri çeker Emevi sultanıyla sarayda yaptığı tartışmalar büyük yankı uyandırır Tutuklanarak şehid edilir

Hasan bin Muhammed bin Hanefiyye : Hicri : 101/721 tarihinde vefat etmiştir Hz Ali'nin hayatta kalan üçüncü oğlu Hasan, islam düşünce tarihinde etkisi uzun yıllar devam eden ''el-irca'' adlı kitabı yazar Gaylan ed-Dımeşki'yi büyük ölçüde etkiler İrca (Murcie) görüşüyle Mevali'nin haklarını savunur, Emevilerin tepkisini çeker

Ömer bin Abdülaziz : Hicri : 101/721 tarihinde vefat etmiştir Özgür İrade Ekolü'nün kurucularından Gaylan ed-Dımeşki'den etkilenir Saltanat ailesine mensup olmasına rağmen işbaşına gelince kendisinin şeçilerek onaylanmasını ister Gaylan'a fikirlerini uygulaması için görev verir Emevi hadenanınca komplo kurularak zehirlenerek öldüğü rivayet edilir

Mücahid : Hicri : 104/724 tarihinde vefat etmiştir İbni Abbas Ekolü 'nün en önemli talebelerinden birisi olarak ünlenir ''Rey'' yanlısı, ''Mutezili'' eğilimli olmakla yaftalanır

İkrime : Hicri :107/727 tarihinde vefat etmiştir İbni Abbas Ekolü'nün en önemli talebelerinden bir diğeri olarak tanınır ''Harici'' olmakla yaftalanır

Hasan-ı Basri : Hicri :110/730 tarihinde vefat etmiştir Basra'nın müstakil ilim otoritesi olarak adını duyurur Vaizlik, hatiplik, ve zahidlik özellikleriyle dikkat çeker Emevi sultanına yazdığı ''Özgür İradeyi'' savunan risaleisyle büyük yankı uyandırır Dünyevileşmeye karşı Ebuzer'i hatırlatan çıkışlar yapar ''Ehl-Sünnet'', ''irca'' ve ''silahsız muhalefet'' görüşleriyle sünniliğin ilham kaynağı olur Mu'tezile, Sunniler ve Tasavvufçular tarafından sahiplenilir

Muhammed Bakır : Hicri :113/731 tarihinde vefat etmiştir Zeynel Abidin'in oğludur Onikinci imam'ın 5 olarak kabul edilir

Gaylan ed-Dımeşki : Hicri :120/740 tarihinde vefat etmiştir Özgür İrade Ekolü'nün Mabed el-Cuheni'den sonraki en ateşli savunucusu olarak dikkat çeker ''Hayrın ve şerrin kulun kendisi tarafından yapılan özgür fiiller'' olduğunu savunur Emevilerin resmi kader doktorinini şiddetle eleştirir Hapse atılır, arkadaşı Salihle birlikte elleri, ayakları ve dili kesilerek şehid edilir

İmam Zeyd : Hicri :122/740 tarihinde vefat etmiştir Zeynel Abidin'in Mevali/Cariye'den olma oğludur Hz Hüseyin'den sonra Hüseyin soyunun uzun süren sessizliğini ilk bozan imam olarak dikkat çeker Ayaklanması kanlı bir şekilde bastırılır Naşı yakılır, külleri Fırat nehrine atılıp savrulur Şia tarihi içinde ''Mu'tezili'' , ''Sünni'' eğilimli olmakla yaftalanır

- Rİhsan Eliaçık - İslâm'ın Yenilikçileri kitabından alınmıştır
Devam edecek

Ca'd bin Dirhem : Hicri : 124/742 tarihinde vefat etmiştir Özgür iradeci ve tenzihçi görüşleriyle dikkat çeker Görüşleriyle Emevilerin son halifesini etkiler Bir Emevi süikasttı sonucu şehid edilir

Cehm bin Saffan : Hicri : 128/746 tarihinde vefat etmiştir Akılcı, zeki, kültürlü bir serbest düşünür olarak dikkat çeker Allah'ın sıfatlarının ezeli olmıyacağını, Allah'ın görülemiyeceğini cennet ve cehennemin yok olacağı, kabir azabı, sorgu meleği, mizan, sırat köprüsü ve şefaatın hiçbir çeşidinin olmadığı, irca ve cerb vs görüşleriilk defa söylem haline getirerek Mevali haklarını savunur Sonraki yıllarda kimi görüşlerinin birbirine zıt gururplarca sahiplenmesi ilginç bulunur Hür düşünce çığırının açılmasında bnüyük katkılar sağlar

Vasıl bin Ata : Hicri : 131/748 tarihinde vefat etmiştir Kelamcı, usul-u fıkıhçı, faaliyetçi hür düşüncelifikirleriyle Tehvid ve Adalet Ekolü' nün tohumunu atar

Amr bin Ubeyd : Hicri : 144/761 tarihinde vefat etmiştir Vasıl bin Ata ile birlikte Tevhid ve Adalet Ekolü'nün fikri temellerini inşa ederler

Nefsu'z Zekiyye ve kardeşi İbrahim : Hicri : 145/761 tarihinde vefat etmiştir Hz Hasan soyundan gelen iki kardeş olarak Abbasi Devrimin'den sonra antlaşmaya uymayıp hilafet ellerinden alındığı gerekçesiyle ayaklanırlar Devrinden önce Cafer-i Sadık hariç tüm guruplar (Abbasiler, Haşimiler,Şia(Cafer hariç), Tevhid ve Adalet gurupları, Ebu Hanife vs) Nefsu'z Zekiyye'ye biat ederler Ancak Abbasiler devrimden sonra tüm gurupları tasfiye eder Nefsu'z Zekiyye Medine'de, kardeşi İbrahim Kufe'de kıyam ederler, kanlı bir şekilde bastırılarak şehid edilirler

İsmail b Cafer Sadık : Hicri : 145/761 tarihinde vefat etmiştir Cafer-i Sadık'ın dört oğlundan babasından önce ölen oğludur İsmailiyye Şiası ondan sonra başlar

Cafer-i Sadik : Hicri : 148/765 tarihinde vefat etmiştir İsna Aşeriyye mezhebi ona nisbet edilir Oniki imam'ın 6sı olarak kabul edilir Emevi ve Abbasilere karşı şii/pasifist tavır takınır

Ebu Hanife : Hicri : 150/768 tarihinde vefat etmiştir Fıkıhçı, üsülçü, kelamcı, sivil, bağımsız, ortayolcu, hür düşünceli fikirleriyle ''Rey Ekolü'''nü sistemlestirir Ticari ruha sahip, birey haklarını öne çıkaran yenilikçi/liberal bir fıkıh anlayışı geliştirir Emevi ve Abbasilerin Kadılık teklifini rededer Abbasiler tarafından zindanda işkence altında şehid edilir

İbni Ishak: Hicri : 151/768 tarihinde vefat etmiştir Siyer ve meğazi üzerine ilk tarih kitabını yazar Eserlerikaybolmuş olmasına rağmen İbni Hişam büyük bir bölümünü devam ettirir

İbrahim bin Ethem : Hicri : 160/777 tarihinde vefat etmiştir Evlenmeme, dünyayı boş verme, fukaralık vs esas alan çileli bir tasavvufu savunur ''Melamilik'' (kendini hakir görme) anlayışını yayar

Malik bin Enes : Hicri : 179/795 tarihinde vefat etmiştir Yenilikçi akımların tümüne birden tavır alır Kelamı bid'at sayar Özellikle Yenilikçi ''Ehl-i Hadis Ekolü''ne karşı Gelenekçi ''Ehl-i Hadis Ekolünü''nün yükselen imamı olur

Ebu Yusuf : Hicri : 182/798 tarihinde vefat etmiştir Hocası Ebu Hanife'nin ölümünden sonra ilk kez ihdas edilen Abbasi Başkadılığı'na (Kadı'l Kudat) getirilir Hanefilik, Abbasilerin resmi mezhebi olur Ebu Yusuf ''Kitabu-l Haraç''ı yazar O dönemlere ait İslam Devleti anlayışını yansıtması bakımından İbnu'l Makaffa'nın, ilk Abbasi halifesine yazdığı kitapla birlikte dönemin ilkleri arasına girer

Musa Kazım: Hicri : 183/799 tarihinde vefat etmiştir Oniki imam'ın 7si olarak kabul edilir Ababsi yönetimince uzun süre göz hapsinde tutulur Bugün türbesi Bağdat'ın Kazımıyye mahallesindedirü

Rabiatu'l Adeviyye: Hicri : 185/801 tarihinde vefat etmiştir Allah aşkını her fırsatta vurgulayan bir kadın sufi olarak büyük dikkat çeker Yosul bir evde doğar, çocukken çalınır, köle olarak satılır Dünyadan el etek çeken zühd anlayışına bakılarak hürriyetine kavuşturulur Çağının şöhretli süfilerinin evlenme tekliflerini geri çevirir, bekar yaşar

Harun Reşid: Hicri : 193/808 tarihinde vefat etmiştir Abbasilerin 5 Sultanı olur İlim ve kültür faaliyetlerini himaye eder Döneminde İslam Düşünce Tarihi içinde derin etkileri bulunan ''Beytü'l-Hikme'' adlı tecrüme enstitüsü kurulur Ebu Hanife'nin büyük talebesi Ebu Yusuf onun zamanında Başkadılık yapar

Cabir bin Hayyan : Hicri : 200/818 tarihinde vefat etmiştir İslam Simyası' nın kurucusu olarak bilinir Kimya(Maden Bilim) ve Botanik(Botanikbilim) üzerine yaptığı çalışmalarla çığır açar

Ali Rıza : Hicri : 202/818 tarihinde vefat etmiştir Onikiimam'ın 8si olarak kabul edilir Abbasi Halifesi Me'mun tarafından velihat tayin edilir Ancak Abbasi derin devletinin tepkisini çeker, zehirlenerek öldürüldüğü rivayet edilir Bugün türbesi İran'ın Meşhed şehrindedir

İdriş eş-Şafi : Hicri : 204/820 tarihinde vefat etmiştir Sünni pradikmasının oluşumunda Malik'ten sonra en önemli misyonu üstlenir Kelamla uğraşmayı bi'dat sayar Ancak Malik'in hadiste yaptığını fıkıh ve fıkıh usulında yaparak gelenekçi çepheyi güçlendirir Eş'ariye giden yolu açar

Vakidi : Hicri : 207/822 tarihinde vefat etmiştir ''Kitabu'l-Meğazi'' adlı kitabı yazar İslam savaş tarihini ele alması bakımından önemli bir tarihi kaynak olarak görülür

Bişr b Mu'temir : Hicri : 210/825 tarihinde vefat etmiştir Bağdat Mu'tezilesi'nin reisi olarak sivrilir Basra Mu'tezilesi'ne nazaran o dönemdeki Abbasi sarayına daha yakın durması, kimi görüşleriyle Mu'tezile'yi biraz yumuşatması ve sünniliğe yaklaştırmasıyla tanınır


- Rİhsan Eliaçık - İslâm'ın Yenilikçileri kitabından alınmıştır
devam edecek

Bisr b Ğıyas el-Mersiye : Hicri : 218/833 tarihinde vefat etmiştir Fıkıhta Rey taraftarı, itikatta sunni, Cehmi, Mu'tezili, ve Murcii görüşleri telfik(birleştirme) girişiminde bulunur Çok yönlü bir düşünce sistemi geliştirmeye çalışır Taraftarlarına Mersiyye denir

Me'mun : Hicri : 218/833 tarihinde vefat etmiştir Abbasilerin 7Sultanı olarak Fars unsuruna dayanan politika izler Felsefi, Şii, Mu'tezili eğilimleri himaye eder Tercüme faliyetlerini destekler

İbni Hişam : Hicri : 218/840 tarihinde vefat etmiştir Siretu'n-Nebeviyye kitabını yazar Hocası İbni Ishak'a dayandırarak Hz Peygamber efendimiz(sav)'in hayatını anlatır

Muhammed Taki : Vefat tarihi bilinmemektedir Oniki imam'ın 9su olarak kabuledilir Babası Ali Rıza öldüğünde çocuk yaşta olmasına rağmen halef tain edilir

Ebu Huzeyl Allaf : Hicri : 226/840 tarihinde vefat etmiştir Tevhid ve Adalet Ekolü'ne felsefi derinlik kazandırır Felsefi kelam çığırını açar İlk Mu'tezile flozofu olarak tanınır ''Atomcu'' tabiat felsefesini savunan ilk müslüman kelamcı olarak bilinir

İbni Saad : Hicri :230/844 tarihinde vefat etmiştir ''Tabakatu-'l Kübra'' adlı kitabı yazar Vakidi'nin katibi olan İbni Sad ünlü biyoğrafi yazarı-tarihçi olarak tanınır

el-Nazzam : Hicri : 232/845 tarihinde vefat etmiştir Nazzam, Ebu Huzeyl Allaf ile birlikte kelami felsefeçığırını başlatan Mu'tezile filozoflarından olarak tanınır ''Kamun-Buruz'' ve ''Tafra'' teorilriyle genetik şifreleme Kuantum fiziğinin habercisi olur Geliştirdiği tabiat felsefesi oldukça çarpıcı ve dikkat çekiçi bulunur

Mutevekkil : Hicri : 232/845 tarihinde vefat etmiştir Abbasilerin 10 Sultanı olarak iktidara gelir Önceki dönemlerin tersine Türk/Sunni unsurlara dayalı politika izler Önceki Mu'tezili, Felsefe himayesi Mutevekkil'den itibaren giderek sunniliğe kaydırılır

Harizimi : Hicri : 236/853 tarihinde vefat etmiştir Astronomi, matematik (cebir) ve coğrafya üzerine çığır açıcı kitaplar yazar el-Cebr ve'l Mukabele adlı kitabıyla cebir ilminin kurucusu kabul edilir Logoritma hesapları onun isminden mülhemdir (el-Harizmi'nin Latince'deki söylenişi Algoritmi'dir)

İbni Küllab : Hicri : 240/853 tarihinde vefat etmiştirAllaf ve Nazzam'ın yenilikçiliğine, gelenekçiliğin tepkisi olarak doğar Malik (hadis) ve Şafii'den (fıkıh) sonra İbni Küllab (kelam) sunni paridigmanın oluşumunu fikirleriyle güçlendirir Sıfatları savunur, Kur'an'ın mahluk olmadığını ispat etmeye çalışır: Allah'ın, yed (el), ayn (göz), vech (yüz) gibi sıfatlarının tevil edilmeden kabul edilmesi gerektiğini iddia eder ve bunları Allah'ın dokunma olmaksızın arş üzerinde oturması olarak olduğu gibi almak gerektiğini söyler

Ahmed bin Hanbel : Hicri : 241/855 tarihinde vefat etmiştir Katı genelikçiliğin imamı olarak yükselir Geleneğin savunulmasında Şafi ve İbni Küllab'ı hatta Malik'i bile yetersiz bulur Tefsiri, kelamı, meğaziyi(tarih) dahi bid'at sayar, nakli ve hadisi yüceltir

Zunnun-ı Mısri : Hicri : 245/859 tarihinde vefat etmiştir Mistik tecrübelerini topluma açıklayan ilk sufi olarak tanınır Akli bilgiyi önemsemez, marifet olarak tanımladığı akıl-üstü bilgiyi (sezgi) yüceltir

Haris el-Muhasibi : Hicri : 245/859 tarihinde vefat etmiştir İbni Küllab'ın sünni/kelami okuluna sunni/sufi yorumla açılım getirir Sunni paradigmanın oluşumuna kattığı sufi yorumla gelenekçi cepheyi güçlendirir

Muhammed b Kerram : Hicri : 255/869 tarihinde vefat etmiştir Mücessime ve Müşebbihe diye bilinen anlayışın en önemli temsilcisi olarak yükselir Tevhid ve Adalet Ehli guruplarını ''yokluğa ibadet çağırmakla'' suçlayarak tenzihçiliğe karşı tecsimci bir karakterde boy gösterir Allah'ı insan gibi düşünür, Allah'ın cisim, cevher vs somut bir şey olduğunu, arza merdivenden iner gibi indiğini, arsta oturduğunu savunur İlk yüzyılda Mukatil bin Süleyman'ın bşlattığı tenzihçiliğe karşı tecsimci çizgiyi devam ettirir Kerramiye diye anılan grubun doğmasına neden olur

el-Cahız : Hicri : 255/869 tarihinde vefat etmiştir Felsefe, kelam, dil ve edebiyat, nesir, zooloji (hayvan bilim) alanlarında yazdığı kitaplarla dikkat çeker İslam düşünce tarihinin en velud yazarı ünvanıyla anılır Ünlü Mu'tezile filozoflarından birisi olarak bilinir

Buhari : Hicri : 256/870 tarihinde vefat etmiştir Camiu's Salih adlı kitabı yazar 16 yıl süren seyahatleri sırasında topladığı üç yüz bin hadis arsından üç bin kadarını kitabına alır Sahih-i Buhari adıyla bilinen bu kitap sunni dünyada büyük kabul görür Kitabına aldığı tüm hadislerin ''sahih'' olduğu iddia eder

Hasan Askeri: Hicri : 260/874 tarihinde vefat etmiştir Oniki imam'ın 11si olarak kabul edilir Babası Muhammed Taki öldüğünde coçuk yaşta olmasına rağmen halef tain edilir Ancak geriye bilinen oğul bırakmadan ölmesi sorun çıkarır Kardeşi imam kabul edilmez Aslında oğlunun olduğu ancak Abbasi zulmünden emin olmak için veya Allah tarafından saklandığı için kaybolduğuna ve geri geleceğine inanılır

Muslim : Hicri : 261/874 tarihinde vefat etmiştir Buhari talebesi olarak tanınır Sahih-i Muslim diye bilinen kitabını Buhari'nin izinden giderek vucuda getirir

Beyazıd-ı Bestami : Hicri : 260/874 tarihinde vefat etmiştir Önceleri Rey Ekolü'ne mensupken, giderek tasavvufa meyleder ''Sekr'' (kendinden geçme, cezbe) ilkesini esas alan tasavvufi gurupların çığır açıcısı olarak ün yapar


- Rİhsan Eliaçık - İslâm'ın Yenilikçileri kitabından alınmıştır
devam edecek

Kindi : Hicri : 260/874 tarihinde vefat etmiştir Arapların ünlü filozofu olarak tanınır Yunanca ve Süryanice'den onlarca eser çevirir Kelam'dan felsefeye geçişin siması olarak bilinir Mu'tezili fikirlere sahip olmakla birlikte malzeme olarak daha çok felsefeyi kullanır Gazali'den farkı felsefeyi dışlamamasıve sahici bir felsefi okuyuşla temel islami doğmaları savunmasıdır

Davud bin Ali (el-Zahiri) : Hicri : 270/884 tarihinde vefat etmiştir Aşırı yenilikçilere karşı aşırı gelenekçi tepkiyi dillendirir Yenilikçiliğin işi sınır tanımaz tevillere vardırması sonucu dini metinlerin (ayet/hadis) lafzına, zahirine sıkı sıkıya bağlanma mantığını geliştirir Önceleri Rey Ekolü ve Mu'tezile'ye karşı Şafi'nin saflarında gelenegi savunur Sonraları ondan ayrılarak Batıniliğe karşı Zahiriliği yüceltir Meshebi Endülüs'te yayılır ancak zamanla Hambeliliğin içinde erir

İmam Muhammed Mehdi : Hicri : 275/889 tarihinde vefat etmiştir Oniki imam'ın sonuncusu olarak kabul edilir Babası öldüğünde tıpkı önceki Muhammed Taki ve Ali Naki gibi dört ya da beş yaşında olduğuna inanılır Şia inançlarına göre Muhammed Mehdi, babası vefat etmeden bir kaç gün önce imam tayin edilir: Babasının vefatından kısa süre sonra kaybolur ya da kısa (suğra)ve uzun (kübra) olmak üzere iki periyoddan oluşan gaybubete (gizlenmeye) girer Kısa gaybubet 70 yıl kadar sürer Bu sürede vekiller tarafından temsil edilir Son vekil Ebu'l Kasım kendi yerine kimseyi tayin etmez ve ''Şimdi iş Allah'a kalmıştır'' diyerek bu dönemi bitirir Bundan sonra büyük gaybubet dönemi başlar Muhammed Mehdi kıyamete yakın bir zamanda geri gelecek zulumle dolan dünyayı adaletle dolduracaktır Artık gaybubet zamanında ortaya çıkan tüm idareler gayr-ı meşru sayılır, imam'ın olmasına bağlı kimi dini mükellefiyetler askıya alınır

İbni Kuteybe : Hicri :276/889 tarihinde vefat etmiştir Mu'tezile alimi Cahiz'in talebesi iken görüş ayrılığına düşerek hocasından ayrılığına düşerek hocasından ayrılıp hadisciliğe kayar Hocasına karşı çıkarak işi tekfire kadar vardırır Hayatının son dönemlerinde Maliki/Hadisci ekole katılır et-Tevilu Muhtelifi'l-Hadis'i yazar Rey Ekolü ve Mutezile'ye ağır eleştirilerle saldırır Cahiz'den sonra islam düşüncesinin en önemli nesir ustası olarak dikkat çeker

Bellazuri : Hicri : 279/892 tarihinde vefat etmiştir Futuhu'l Buldan adlı tarih kitabıyla ünlenir Eseri, islam fetihleri tarihini ele alması bakımından temel kaynaklardan kabul edilir

Yakubi : Hicri : 282/895 tarihinde vefat etmiştir Tarihu'l Yakubi eseriyle ünlenir İslam düşünce tarihinin en önemli tarih kaynakları arasında yer alır Özellikle Şia tarihi açısından en önemli kaynaklardan birisi olarak kabul edilir

Cüneyd-i Bağdadi : Hicri : 298/910 tarihinde vefat etmiştir Fıkıh, kelam, ahlak konularından sonra tasavvufa yönelir Tasavvuf geleneği içinde ''Şekr''e (kendinden geçme, cezbe) karşı ''Sahv'' (kendine hakim olma, temkin) ilkesini savunur Bu tarzıyla tasavvuf tarihi içinde çığır açar

İbni Ravendi : Hicri : 293/910 tarihinde vefat etmiştir Dehri felsefesiyle Mu'tezile'den koparak büyük tepki çeker Madde'den başka bir şeyin olmadığını addia ederek Allah, ruh, peygamber ve ahiret inancını reddeder Bu fikirlerin İbni Ravendi'ye mi yoksa hocası Ebul İsa el-Varrak'a mı ait olduğu tartışılır

el-Hayat : Hicri :300/913 tarihinde vefat etmiştir Kendi döneminde Bağdat Mutezilesinin lideri olarak ün yapar İbni Ravendi'ye el-İntisar adlı kitabıyla reddiyede bulunur ''Ma'dum'' (yokluk)'un bir şey olduğunu söyleyen geleneksel Mu'tezili görüşe ma'dun'un aynı zamanda cisim olduğu şeklinde yorum getirir Ma'dun teorisiyle Mu'tezile içinde tepkiyle karşılanır

el-Cübbai : Hicri : 303/915 tarihinde vefat etmiştir Zamanın Basra Mu'tezile imamı olarak ün yapar Talebesi Eş'ari üzerinde büyük tesir bırakır Eş'ariyle aralarındaki ihtilaf ayrı kelam okulu oluşturacak kadar fazla değildir

Hallac-ı Mansur : Hicri : 309/922 tarihinde vefat etmiştir Tasavvufta Beyazıd-ı Bestami'nin sekr (kendinden geçme) çizgisini son noktasına vardırır ''Enel Hakk (ben Hakk'ım)'' sözüyle şimşekleri üzerine çeker Kaybolan Mehdi'nin (12 İmam) vekili olduğunu iddia eder Kimi fakihlerin fıkhi litaratürle yargılanamıyacağını söylemesine rağmen bir mahkeme kurularak yargılanır ve ''Fatımi Ajanı'' olduğu gerekçesiyle idam edilir

Taberi : Hicri : 310/923 tarihinde vefat etmiştir Tefsiru'l- Taberi ve el-ümem ve'l- muluk adlı tefsir ve tarih kitaplarını yazar Eserleri büyük yankı uyandırır

Ebuberkr-el-Hallal : Hicri : 313/923 tarihinde vefat etmiştir Ahmed bin Hanbel'den sonra Hambeli Mezhebi'nin gerçek kurucusu olarak tanınır Ahmed bin Hanbel'in görüşlerini toplar, ilk Hanbeli tabakat kitabını yazar

Ebubekir Razi: Hicri : 313/925 tarihinde vefat etmiştir Tabiatçı felsefesiyle bütün dikkatleri üzerine çeker ''Gudama-i Hamse'' adıyla bilinen Allah, madde, zaman, mekan ve ruh (nefs)dan oluşan beş şeyinezeli ve ebedi olduğunu savunur Nübüvveti gereksiz görür Tıpta ün yapar Sokrat öncesi doğa filozoflarına yaslanır Aristo ve Eflatun'u eleştirir


- Rİhsan Eliaçık - İslâm'ın Yenilikçileri kitabından alınmıştır
devam edecek

İbni Meserre : Hicri : 319/931 tarihinde vefat etmiştir Endülüs'te başlattığı hareketle Mu'tezile, Tasavvuf ve Felsefe'yi birleştirmeye çalışır Her üç ekolden harmanlayarak oluşturduğu düşünce hareketiyle Endülüs islam düşüncesinde kalıcı izler bırakır Eserleri Maliki fakihlerin kışkırtmasıyla yayınlanan bir kanunla yasaklanır ve yakılır Hiç bir eseri günümüze ulaşmamıştır

el-Ka'bi : Hicri : 320/932 tarihinde vefat etmiştir Ebu'l Kasım el-Belhi olan isminden ziyade Ka'bi lakabıyla anılır El-Hayyat'ın ünlü talebesi olarak tanınır Makalat adlı kitabıyla Mu'tezile'nin sekinci tabakasında adı geçer

Ebu Haşim b Cübbai : Hicri : 321/933 tarihinde vefat etmiştir Babası Cübbai'den sonra geliştirdiği fikirleriyle Mu2tezile ekolüne önemli katkılarda bulunur ''Haller'' teorisiyle sıfatlar meselesine yeni bir boyut kazandırır

Tahavi : Hicri : 313/925 tarihinde vefat etmiştir Ebu Hanife'nin Mısır yorumu olarak yükselir Hanifiliği daha sağa kaydırır Yorumlarıyla Ebu Hanefi'yi selefileştirir Üzerine yüzlerce şerhin yazıldığı el-Muhtasar'ı yazarak ''Hanifi Mezhebi'' nin doktrinel oluşumunu yönlendirir

Berbehari : Hicri : 329/941 tarihinde vefat etmiştir Aktivist bir Selefi/Hanbeli alimi ve Ahmed bin Hanbel'in fanatik bir takipçisi olarak bilinir Katı gelenekçi tutumuyla yenilikçiliğin her türüne (akıl, rey, tefsir, kelam, felsefe) cephe alır kelamı kullanarak ılımlı bir tarz geliştiren Eş'ariyle görüşür, fakat onada karşı çıkar Ahmed bin Hanbel'e ''O fakih değil muhaddistir'' dediği için rivayetçiliği ile bilinen Taberi'nin cenazesinde ve ''Hanbeli Fitnesi'' olarak tarihe geçen Bağdat'da müzik aletleri satan dükkanların yağmalandığı karışıklıklarda vaazlarıyla kışkırtıcı rol oynadığı iddia edilir Kur'an'da geçen ''makam-ı mahmud''u, Allah'ın Hz Muhammed'i ahiret gününde yanında oturtması olarak yorumlar Müşteşabih ayetlerin tevil edilmesine şiddetle karşı çıkar

Ali es-Semarri : Hicri : 329/941 tarihinde vefat etmiştir Sia'da kaybolan Mehdi Muhammed'in son vekili olarak bilinir Ondan önce sırasıyla Osman bin Said, Muhammed ibni Osman ve İbni Ruhi-i Nevbahti kaybolan Mehdi'ye vekillik yaparlar Ali es-Semarri kendi ölümünden sonra vekiller döneminin biteceğini, artık işin Allah2a kaldığını söyler Gaybubet-i Süğra'yı bitirir Gaybubeti Kübra'yı başlatır

Kuleyni :Hicri : 329/941 tarihinde vefat etmiştir ''Şia'nın Buharisi'' olduğu söylenebilir Kendi dönemine kadar gelen tüm Şia rivayetlerini 20 yıl boyuncasürdürdüğü bir rivayet toplama çalışmasıyla bir araya getirir ''el-Kafi'' adını verdiği bu külliyatta 16199 hadis ve rivayet bulunur

Eş'ari : Hicri : 330/942 tarihinde vefat etmiştir ''Bu akılcılık dini yıkacak'' geneleksel endişesinin ifadesi olarak doğar 40 yaşından sonra Mu'tezile'den ayrılır Ilımlı gelenekçi (akıl ve kelamı kullanan) fikirleriyle katı gelenekçi(akıl ve kelamı kullanmayı reddeden) Selefilere ve ılımlı yenilikçilere (Mu'tezile/Rey Ekolü/Felsefe) cephe alır Akıl yerine vahiy, insanın özgür iradesi yerine Allah'ın mutlak kudreti vurgusunu öne çıkarır Selefilerle Mu'tezile'nin ortasını bulmaya çalışmasına rağmen daha çok Selefiliğe kayar

Maturidi : Hicri : 333/944 tarihinde vefat etmiştir Ebu Hanife'nin Mavaraünnehir yorumu olarak yükselir Ebu Hanife'nin Mevali haklarına dayalı düşünce yapısını devam ettirir Bir çevre (mevali) akımı olarak adını duyurur Akıl ve özgür iradeye yaptığı vurgularla ılımlı yenilikçi cepheyi güçlendirir Selefilerle Mu'tezile'nin ortasını bulmaya çalışmasına rağmen temel görüşlerinde daha çok Mu'tezile'ye kayar

Farabi : Hicri : 339/950 tarihinde vefat etmiştir İslam-Aristo-Eflatun düşüncelerini uzlaştırmaya çalışır Meşşai felsefesinin ilk büyük filozofu olarak tanınır ''Sudur'' teorisini geliştirerek Alemin Allah'tan taştığı fikrine dayalı felsefeyi kırar Allah, nübüvvet ve ahiret inancını Aristocu akılcılık ve Eflatuncu ruhçulukla açıklamaya çalışıp savunmasına rağmen daha sonraları Gazali tarafından tekfir edilir ''el-Medinetu'l Fazıla'' adlı kitabında bütüncül bir felsefi-siyasi ütopya kurar

Mes'udi : Hicri : 344/956 tarihinde vefat etmiştir ''Mucuru'z-Zeheb'' adlı ünlü tarih kitabını yazar Uygarlık tarihçisi, seyyah olarak ün yapar Eserleri uluslar halkları bölümlere ayırarak tarihlerini anlatma asasına dayanır İran, Hind, Roma, Türk, Putperest, Hrıstiyan, Yahudi tarihiyle ilgiligezdiği yerlerdeki duyduğu tüm bilgilere yer verir Tarih yazımında müslüman olmayanların da ele alındığı yeni bir tarih anlayışını başlatması bakımından bir dönüm noktası olarak değerlendirilir

Ebu'l Hasan el-Cessas : Hicri : 344/956 tarihinde vefat etmiştir Irak'ta Ebu Hanife çizgisine bağlı fıkıh anlayışını devam ettirir Cessas'ın hocası olarak tanınır

Ebubekir el-Cessas : Hicri : 370/981 tarihinde vefat etmiştir Irak'ta devrin büyük Hanefi fakihi ve müsefssiri olarak tanınır Kendine özgü görüşleriyle dikkat çeker Allah'ın ahirette görülemiyeceğini savunması, sihir ve büyüyü reddetmesi, Hz Peygamber'e yapıldığı iddia edilen büyü rivayetlerin uydurma olduğunu söylemesi, başkadılık tekliflerini reddetmesi, emri bi'l ma'ruf nehyi ani'l münker prensibine ısrarlı vurgular yaparak, siyasal iktidarlara karşı mücadele çağrısı yapması ''Mutezili'' olduğu iddiasına yol açar Mutezile tabakat kitaplarında adına yer verilir En önemli eseri ''Ahkamu'l-Kur'an '' da ahkam ayetlerinin tefsiriniyapar Bu kitaba giriş olarak yazdığı ''Usulu'l Fıkıh''ı da diğeren önemli eseri olarak dikkat çeker



- Rİhsan Eliaçık - İslâm'ın Yenilikçileri kitabından alınmıştır
devam edecek

Kelabazi : Hicri : 378/988 tarihinde vefat etmiştir et-Taarruf eseriyle tanınır Tasavvuf tarihinde Hallaç'tan sonraki eleştirel çığırın ilk simalarından birisi olarak dikkat çeker

İbni Nedim : Hicri : 378/988 tarihinde vefat etmiştir Ünlü ''el-Fihrist'' yazarı olarak bilinir Kendi dönemine kadar yazılan tüm kitapların listesini verir Kitap on bölümden oluşur Arap edebiyatı, tasavvuf, ismailiye meshebi, bilim ve fen (teknik, felsefe, din ve mezheplerle ilgili yazılmış tüm kitapların fihristini vermesi bakımından sahasında ilk olma özelliği taşır Kitapçılık yaptığı bilinen İbni Nedim islam düşünce tarihinin ilk 400 yılındaki eserleri tanıma bakımından bulunmaz bir kaynak haline gelir

Şeyh Saduk : Hicri : 381/991tarihinde vefat etmiştir İbni Babevehy el- Kummi olarakta tanınan Şeyh Saduk, Şia tarihi içinde gelenekçi ''Ahbari'' ekolün kurucusu olarakta bilinir ''el-Fakih'' adlı kitabı Kuleyni'den sonra oniki imamcı şiiliğin ikinci en önemli hadis külliyatı olarak kabul edilir

Ebu'l Vefa Bozcani : Hicri : 388/998 tarihinde vefat etmiştir Matematikçi, Astonom, Trigonometri'nin kurucusu Ayın menziliyle ilgili ''hız denklemini'' icad eder Sinus teoreminin üçgenlere uygunluğunu gösterir Sinus tablolarının oluşturulmasında oldukça yeni bir teknik bulur Astoronimiye olan katkıları nedeniyle Ay'ın kraterlerinin birine ismi verilir(Buzcan)

İbni Miskeveyh : Hicri : 396/1005 tarihinde vefat etmiştir Genel olarak Farabi-İbni Sina çizgisini devam ettirir ''Tezhibu'l Ahlak'' adlı kitabı yazarak yeni bir çığır açar Tasavvufi ahlaka karşı rasyonel ahlakı savunur İslam düşüncesinin ilk sistematik ahlak felsefecisi kabul edilir

Bakıllani : Hicri : 403/1013 tarihinde vefat etmiştir Eş'ari'den sonra ekolün ikinci adamı olarak sivrilir Eş'arilik onun elinde sistemli bir muhafazakar manifostaya dönüşür

Şerif el-Radi : Hicri : 406/1015 tarihinde vefat etmiştir ''Nehcu'l Beleğa'' adlı Hz Ali'nin sözlerini ve menkıbelerini konu alan kitabı derler Döneminin usuli şia bilgini Şeyh Mufid'in talebeleri arasında yer alır

Şeyh Mufid : Hicri : 413/1022 tarihinde vefat etmiştir Akla dayalı Şia kelamının oluşmasında etkin rol oynar Hocası gelenekçi (ahbari) Şeyh Saduk'a karşın yenilikçi(usuli) Şia düşüncesinin temellerini atar Kelami görüşlerini oluştururken (Bağdat) Mu'tezile akılcılığındangeniş ölçüde yararlanır

Kadı Abdulcebbar : Hicri : 415/1024 tarihinde vefat etmiştir Ünlü Mu'tezili kadısı olarak tanınır Buvevhilerin Rey (Tahran) Başkadısı olarak görev yapar Eş'ari iken Mu'tezili'ye geçer Fıkıhta Şafi olduğunu iddia edilir ''Usul-u Hamse'', ''Tenzihu'l Kur'an'' ve ''el-Muğni'' gibi eserleriyle Tevhid ve Adalet Ekolü guruplarının düşüncelerini sistemleştirir Mu'tezile'nin günümüze ulaşmış en önemli ve başlıca temel kaynaklarının sahibi olarak bilinir

Kuduri: Hicri : 428/1037 tarihinde vefat etmiştir Irak'ta Hanefi fıkıh geleneğini sürdürür Tahavi'nin el-Muhtasar'na yazdığı şerhle tanınır

Abdul Kahir Bağdadi : Hicri : 428/1037 tarihinde vefat etmiştir Sunni/ Eş'ari gelenekçiliğinin yılmaz savunucusu olarak tanınır ''el-Fark beyne'l Firak'' adlı mezhepler tarihi kitabıyla kendisinden sonraki ''sünni zihniyet''in mezheplere bakışı bu kitaptaki klasik 73 fıkra teorisini esas alan kategorilemeye göredir

İbni Sina : Hicri : 428/1037 tarihinde vefat etmiştir Farabi'nin temelini attığı Meşşai felsefeyi daha islamileştirmeye çalışır Felsefi sistemi Farabi çizgisinin hemen hemen aynısıdır Yeni kavram üretme, daha sistemetik hale getirme ve özellikle doktorluğundan kaynaklanan insan görüşünü, ruh ve akıl teorilerini pisikolojiden derinlemesine yararlanarak daha anlaşılır hale getirir Felsefe ve tıp tarihinde büyük etki yapar Etkisi islam dünyasından ziyade batıda ortaya çıkar


- Rİhsan Eliaçık - İslâm'ın Yenilikçileri kitabından alınmıştır
devam edecek

Debusi : Hicri : 430/1039 tarihinde vefat etmiştir Mavaraünnehri'de Hanefi-Maturidi gelenegini sürdürür ''Hilaf İlmi'' diye bilinen mezhepler arası mukayeseli fıkıh anlayışının kurucusu kabul edilir Pezdevi ve Sarahsi ile birlikte Hanefi fıkıh usulünün üç önemli simasından biri sayılır ''Fi ihtilafi'l Eimme'' yi yazar Bu eserinde fıkıh imamlarının görüşlerini karşılaştırmalı olarak inceler Takvimu'l Edille'si ise usul-u fıkha dair olup Pezdevi ve Serahsi başta olmak üzere Hanefi hukukçularının temel kaynağı olur

Ebu'l Huseyn el-Basri : Hicri : 436/1044 tarihinde vefat etmiştir Kadı Abdulcebbar'ın talebesi olarak bilinir el-Mu'temed adlı usul-u fıkıh kitabıyla tanınır İmamiye Şiası, Zeydiler, Fahruddin Razi vb bir çok alim üzerinde etkili olmuş, müçtehid derecesinde bilgisi olan, filozof kişiliği ile öne çıkan son dönem Mu'tezile alimleri arasında kabul edilir

Şerif el-Murteza : Hicri : 436/1044 tarihinde vefat etmiştir ''el-Emali'' tevşir kitabının yazarı olarak ün yapar Şeyh Mufid'in talebeleri arasında yer alır Şia eğilimli Mu'tezile mi, Mu'tezile eğilimli Şia mı olduğu konuşunda farklı rivayetler vardır Nehcu'l Beleğa adlı Hz Ali'ye ait kitabı derleyen Şerif er-Radi'nin kardeşidir Şeyh Mufid'in Bağdad Mu'tezilesine yakın durmasına karşın Basra Mu'tezilesine yakın durur Şia ile Mu'tezile'nin fikir alışverişinin en hızlı olduğu bir dönemin siması olarak dikkat çeker

Maverdi : Hicri : 450/1058 tarihinde vefat etmiştir Ahkamu's Sultaniye'yi yazar Sünni devlet fikri oluşturmada dönemin en ünlü alimleri arasında yer alır

Tuğrul Bey : Hicri : 455/1063 tarihinde vefat etmiştir İslam dünyasının Türk/Sünni yükselişini zirveye çıkarır Bağdad'a girerek Fars/Şii/Buveyhi eğemenliğine son verir Abbasi Halifesi tarafından hil'at giydirilerek kılıç kuşandırılır, islam dünyasının ve sünniliğin hamisi ilan edilir

Buruni : Hicri : 453/1061 tarihinde vefat etmiştir Filozof, seyyah, matematikçi, astronom, coğrafyacı, tarihçi, tıpçı, botanikçi, simyacı vb ansiklopedik birikimiyle bütün zamanların en büyük alimi ve bilim adamı olarak tarihe geçer

İbni Hazm : Hicri : 456/1064 tarihinde vefat etmiştir Zahiri mezhebinin en büyük temsilcisi, usulcü, fakih, muhaddis, tarihçi, edip ve sahir olarak ünlenir Kurtuba civarında doğar, Endülüs'de dönemin en büyük alimlerinden sayılır Katı gelenekçi tutumuyla aklı, tevili, rey, içtihad ve kıyası reddeder Malik ve Safii'nin kıyası kullanılan ılımlı gelenekçiliğini bile eleştirir Ahmet bin Hambel ve Davud ez-Zahir'i'nin koyu nascı tavrını benimser ve sistemleştirir

Ebu Ya'la el-Ferra : Hicri : 458/1066 tarihinde vefat etmiştir Hanbelimezhebi içinde mutlak müçtehid olarak kabul edilir Babası Hanefi, ağabeyi Mu'tezile eğilimli muhaddistiler Ebu Ya'la, Ahmet bin Hambel'in benimsemekle beraber ılımlı bir Hambeli olarak bilinir Yer yer mezhebinin görüşlerine muhalefet ederek, diğer mezheplerin görüşlerinede müracaat eder En önemli eseri ''Kitabu'l-Rivayeteyn ve'l Vevheyn''dir Oğlu İbni Ya'la 720Hanbeli aliminin hayatını anlattığı Tabakatu'l Hanabile'yi yazar

Ebu Cafer et-Tusi : Hicri : 460/1067 tarihinde vefat etmiştir Şia tarihi içinde Şeyh Mufid'in talebesi olarak bilinir Şia/Caferi fıkhının oluşumunda sünni kaynaklara da müracaat ederek önemli bir yeniliğe imza atar el-İstıbsar ve Tezhibu'l Ahkam'ı yazar Kuleyni'nin el-Kafi'si ve Şeyh Saduk'un el-Fakih'inden sonra bu iki eserle Şia tarihi içinde sünnilerdeki Kütüb-ü Sitte'ye benzer şekilde ''Kutüb-ü Erbaa'' (dört temel kitap) tamamlanır


Alparslan : Hicri : 465/1072 tarihinde vefat etmiştir Tuğrul Bey'den sonra Selçuklu hükümdarı olur 464/1071'de Malazğirt'de Bizans ordusunu yener Türk boylarının Anadolu'ya akınları hızlanır On yıl kadar hükümdar olur, genç yaşta (35-40) bir süikastta aldığı yara sonucu vefat eder

Hucviri : Hicri : 464/1072 tarihinde vefat etmiştir Keşfu'l Mahcup adlı eserle tasavvuf tarihi içinde kendinden öncekileri sistemli bir şekilde eleştiren ilk sufi olarak ün yapar

Kuşeyri : Hicri : 465/1072 tarihinde vefat etmiştir Tasavvuf tarihi içinde er-Risale'yi yazarak büyük etki uyandırır Çağdaşı Hucviri gibi tasavvuf içinde tenkidçi çığırın başlatıçılarındandır



- Rİhsan Eliaçık - İslâm'ın Yenilikçileri kitabından alınmıştır
devam edecek

İbni Matteveyyh : Hicri : 468/1075 tarihinde vefat etmiştir Mu'tezile'nin onikinci tabakasından sayılır Kadı Abdülcebbar'ın talebesi olarak bilinir Hocasının ve diğer Mu'tezile imamlarının kitaplarını toplar Genelde Mu'tezile'nin temel ilkelerine bağlı olmakla beraber son dönem Mu'tezile mensuplarından olduğu için görüşlerinde belirğin bir yumuşama görülür Basra kolunun katı tutumuna nazaran Bağdad kolunun ılımlı tarzını benimser Beş ilkenin tamamını iki ilke (tevhid ve adalet) içinde ele alır İlhamında bilgi kaynaklarından birisi olduğu kabul eder Tabiat ilimlerine ilgi duyar Hz Ali'nin üstünlüğü konusunda onun masumluğunu savunur fakat imamet için masum olmanın şart olmadığını söyleyerek Şia'ya da karşı çıkar

Cuveyni (İmamu'l Haremeyn) : Hicri : 478/1085 tarihinde vefat etmiştir Nizamülmülk'ün ünlü ''Nizamiye Medreseleri''nden Cinduşapur medresesinin hocası (rektörü) olarak ün yapar Gazali'nin hocasıdır

Serahsi : Hicri : 483/1090tarihinde vefat etmiştir Hanefi fıkhını, yazdığı otuz ciltlik ''el-Mebsud'' adlı eseriyle delilleriyle birlikte temellendirir Kendisinden sonraki alimler için temel kaynak haline gelir


Nizamülmülk : Hicri : 485/1092 tarihinde vefat etmiştir Şelçuklu Sultanı Melihşah'ın veziri, Cuveyni ve Gazali vb alimleri yanına çekerek siyasi amaçları için yönlendirir Alim kişiliği olan, Eş'ariliği resmi ideoloji olarak benimseyip kurduğu medreselerde devlet eliyle öğretimini ve böylece gelenekçi cepheyi alabildiğine güçlendiren ünlü vezir olarak tarihe geçer

Pezdevi: Hicri : 493/1092 tarihinde vefat etmiştir Mvaraünnehri'de Hanefi-Maturidi yorumuyla sunni pradigmanın oluşumuna önemli katkılarda bulunur Usulu'd-Din'i yazar

Gazali : Hicri : 505/1111 tarihinde vefat etmiştir Meşşai felsefeye ilk kez sistematik ve katagorik olarak, üstelik felsefe ve aklı kullanarak karşı çıkar Fakih, kelamcı, filozof ve sufi kişiliği ile büyük etki uyandırır Selçukların yükselişiyle birlikte yıldızı parlar Melihşah-Nizamülmülk rejiminin Eş'ari/Şafii'ye dayanan resmi ideolojisinin oluşumunda aktif rol alır Nizamülmülk medreselerinin Bağdat kolunun hocalığını (rektörlüğünü) üstlenir Hocası Cuveyni ile birlikte Nizamülmülk rejiminin resmi uleması olarak tanınırlar Özellikle Selçukluların siyasi rakibi Fatımilerin ideolojik temeli olan Batınilik ve Felsefe'yi hedef alması oldukça dikkat çekici bulunur Akla süpheyle bakması, tabiattaki sebep-sonuç ilişkilerinin reddi gibi düşünceler kendisinden sonra islam'ın akli içeriğinin boşaltılması gibi bir sonuç doğurur Alemin ezeliği, Allah'ın sadece kullileri bilmesi ve cismani harş'den oluşan üç meselede Farabi ve İbni Sina'yı tekfir eder Kesin bilgiifade edemiyeceğini, süpheyle bakılması gerektiğini söylediği ''akla'' dayanarak, kesin bilgi gerektiren üç hususta filozofları tekfir ederek büyük çelişkiye düşer Gazali, Aristo akılcılığına karşı çıkarken Eflatun ruhçuluğuna kapı aralar Çünkü bu tür ruhçuluk tasavvufa malzeme sağlar ve Gazali'nin işine gelir Farabi ve İbni Sina'yı tekfir etmesi ilim dünyasında bir ''suç'' olarak görülür ve olumsuz karşılanır Rakiplerini tekfir etmesi, felsefeye katagorik olarak karşı çıkması, akla süpheyle bakarak tabiattaki sebep-sonuç ilişkilerini inkar etmesi dışında Gazali'nin fikirlerinin, felsefenin dizginlenmesi ve müslüman aklın aleme yoğunlaşma sürecinde eleştiriyle olgunlaşması bakımından oldukca etkiler bıraktığı söylenebilir

- Rİhsan Eliaçık - İslâm'ın Yenilikçileri kitabından alınmıştır
devam edecek

Ebu'l Muin Nesefi : Hicri : 508/1114 tarihinde vefat etmiştir Hanefi fakihi veMaturidi'nin ikinci adamı olarak ün yapar Tabsıratu'l-Edille'yi yazarEserinde imanın şartlarını Allah'a, meleklere, peygamberlere, kitaplara ve ahirete iman, islam'ın şartını da namaz, oruç, hacc, zekat ve cihad olarak verir

İbni Akil : Hicri : 513/1119 tarihinde vefat etmiştir Selefi Ekol akılcılığını savunur Mu'tezile'ye meylettiği gerekçesiyle hakkında ölüm fetvası çıkarılır Beş yıl saklanır Fikirlerinden döndüğüne dair bir belgeyi istimiyerek olsada imzalayarak ölümden kurtulur Müteşabih ayetlerin tevil(ayrı mana verme) edilmesi gerektiğini, aklı kullanmanın farz olduğunu savunarak selefilik içinde büyük tartışma başlatır

Beğavi (Ferra) : Hicri : 516/1122 tarihinde vefat etmiştir Horasan (İran-Afgan)'ın Şafii fakihi olarak bilinir Ünlü tefsiri Mealimu't-Tenzil rivayet tefsirinin klasikleri arasına girer

İbni Berhan : Hicri : 518/1124 tarihinde vefat etmiştir İbni Akil'in talebesi olarak bilinir Önceleri Hanbeli iken hocası İbni Akil'in Hanbelilerce şiddetle eleştirilmesine dayanamayarak Şafii mezhebine geçer İbnu'l Cevzi kendisine İbni Terkan (dönek) lakabını takar Nizamülmülk'ün medresine müderris tayin edilir ancak daha sonra azledilir İbni Akil'in Hanbelilik içinde eleştirildiği gibi İbni Berhan da Mu'tezili olduğu gerekçesiyle Şafiilik içinde eleştirilir Bazı noktalarda Şafi'yi eleştirmekten geri durmaz Avamın ''tek bir mezhebe bağlı olmadığını'' savunur

İbni Tumart : Hicri : 524/1130 tarihinde vefat etmiştir Kuzey Afrika'da (Fas) başlattığı islami hareketle Tevhid ve imamet esaslarına dayalı Muvahhidler devletinin temelini atar İtikadda daha çok Eş'ari, Fıkıhta Maliki mezhebine yaslanır Murabıtlara karşı mücadele eder Kendini mehdi ilan ederek halktan biat toplar Muvahhidler henüz kuruluş aşamasındayken vefat eder Ölümü üç yıl saklanır Kuzey Afrika ve Endülüs'te bir asır kadar hüküm süren Muvahhidlerin kurucu lideri olarak tarihe geçer

İbni Bacce : Hicri : 533/1138 tarihinde vefat etmiştir Endülüs'te Meşşai felsefesinin tekrar canlanmasını sağlayan ilk filozof olarak bilinir Farabi-İbni Sina çizgisini devam ettirir Gazali'ye İbni Rüşd öncesi ilk ciddi eleştirileri yöneltir Akli süreçlerle elde edilen bilgi dışında sezgi, keşif, ilham gibi tasavvufi bilgi edinme yollarına kesin bir dille karşı çıkar

Ömer Nesefi : Hicri : 537/1142 tarihinde vefat etmiştir Her ikisi de Hanefi/Maturidi olan Pezdevi'nin talebesi Merginani'nin hocası olarak bilinir Metni Akaid-i Ömer Nesefi adlı üç sayfalık risalesi Eş'ari/Şafi olan Taftazani'nin şerhi ''Şerhu'l-Akaid'' ile meşhur olur

Zemahşeri : Hicri : 537/1146 tarihinde vefat etmiştir Tevhid ve Adalet Ekolü (Mu'tezile)'nin son büyük otoritesi olarak tanınır ''el-Keşşaf'' adlı tefsir kitabında Kur'an'ın dil ve edebiyat bakımından mucize oluşunu esas alan bir yöntem izler Kelamda Mu'tezili, fıkıhta Hanefi meşrep bir yol izler Tefsiri büyük yankı uyandırır İslam'ın temel klasikleri arasına girer

Şehristani : Hicri : 548/1153 tarihinde vefat etmiştir El-Milel ve'n-Nihal adlı dinler ve mezhepler tarihi üzerine yazdığı ünlü kitabıyla tanınır Dinler tarihi, felsefe, kelam, edebiyat dallarında bir çok eser bırakır Selçuklularca desteklenir Genel olarak Sunni/Eş'ari kabul edilmekle beraber yer yer Eş'arileri eleştirdiğide görülür

Hoca Ahmed Yesevi : Hicri : 550/1155 tarihinde vefat etmiştir Türkistan'da doğar Orta Asya Türkleri'nin dini-tasavvufi hayatında geniş tesirler icra eder Doğum ve ölüm tarihi tam olarak bilinmemektedir İntisab ettiği seyhi Yusuf el-Hemadani'nin hayatına bakılarak çıkarılan tarihler tahminidir En önemli eseri Divanu'l Hikmet tasavvufi manzumelerden oluşur Kurduğu tarikat özellikle Türklerin islamlaşması sürecinde büyük etki bırakır Mezarı Türkistan/Yesi'dedir

Abdulkadir Geylani : Hicri : 561/1166 tarihinde vefat etmiştir İslam dünyasında Kadirilik diye meşhur olan tasavvuf hareketini başlatır Bağdat'da yaşar, 51 yaşında evlenir 90 yaşında vefat eder Futuhu'l-Gayb adlı eseri çeşitli zamanlarda verdiği 80 vaazın toplanmasından oluşur

Nureddin es-Sabuni : Hicri : 580/1184 tarihinde vefat etmiştir Maturidiliğin, Ebu'l Muin en-Nesefi'den sonra üçüncü önemli siması olarak tanınır Klasik kelam kitaplarının bütün konularını ihtiva eden el-Bidaye'yi yazar

İbni Tufeyl : Hicri : 581/1185 tarihinde vefat etmiştir Endülüs'te İbni Bacce'den sonra Meşşai felsefeyi devam ettiren ikinci büyük filozof olarak bilinir Günümüze ulaşan tek eseri ''Hay bin Yakzan'' adlı felsefi romanı büyük yankı uyandırır, onlarca dile çevrilir Tabiatın çocuğu olarak ıssız bir adada tek başına doğan Hay'ın tek başına tabiatı gözlemesi sonucu Allah'ı bulması ve hakikata ulaşmasını anlatan eserinde İbni Tufeyl, roman örgüsü içinde aynı zamanda kendi felsefesini de anlatır İbni Tufeyl'de, Meşşai felsefesi içinde Gazaliyle uzlaşan ilk filozof olma eğilimi görülür Felsefe ve tasavvufu sentezleyerek sistematik bir düşünce kurmaya çalışır Dönemin Muvahhidi halifeleri tarafından himaye görür, saray doktorluğu ve vezirlik yapar İbni Rüşd'ü Muvahhidi halifesiyle tanıştırır Halife İbni Rüşd'den Aristo'yu şerhetmesini ister


- Rİhsan Eliaçık - İslâm'ın Yenilikçileri kitabından alınmıştır
devam edecek