FrMaLeV

**mum** · 27-10-2007

Cömertlik (Sehâvet) ve Cimrilik (Buhl) başlıklı yazı Mumsema Cömertlik (Sehâvet) ve Cimrilik (Buhl) Forum Alev

Cömertlik (Sehâvet) ve Cimrilik (Buhl)

Cimrilik, dünyaya bağlanmanın meyvesidir; cömertlik ise zühd'ün yani dünyaya kıymet vermemenin meyvesidir

Meyveye yapılan övgü, muhakkak ki meyveyi veren ağaca yapılmış olur

(Gazâlî) 1- Hz Ebû Hüreyre (radıyallâhu anh) anlatıyor: "Resulullah (aleyhissalâtu vesselâm) buyurdular ki: "Sehâvet sahibi Allah'a yakındır, insanlara yakındır, cennete yakındır, cehennemden uzaktır Cimri ise Allah'tan uzaktır, insanlardan uzaktır, cennetten uzaktır, cehenneme yakındır Câhil sehâvet sahibini Allah, cimri ibadet düşkününden daha çok sever" [Tirmizî, Birr 40, (1962)

] AÇIKLAMA: 1- Sehâvet, Aynî'nin açıklamasına göre, "Uygun olanı uygun olana vermek, kendi kazancından, herhangi bir karşılık almadan harcamaktır

Bu, güzel ahlaklardan biridir, hatta en başta gelenlerden biridir

Buhl (cimrilik) bunun zıddıdır

" Sehâvet dilimizde cömertlik olarak ifade edilir

Sahî de cömert demektir

2- Sahî'nin yani cömert kişinin Allah'a yakın olmasından maksad mesafe yönüyle yakınlık değildir

Allah'ın rahmetine ve sevabına yakınlıktır

Zîra Allah'a mekan ve cihet nisbet etmek Caiz değildir

İnsanlara yakın olması da onların muhabbeti, sevgi ve hürmet gibi manevi yakınlıklarını ifade eder, burada da mekan yakınlığı maksud değildir

Cennete yakınlık'tan murad mesafe yakınlığı olabilir, bu caizdir

Çünkü, malından Allah rızası için bol bol layık olan yerlerde sarfetmekle cennete götüren yola sülûk etmiş olmaktadır

Hadisler cennet ve cehennemin etrafını mekruhât ve şehevât perdelerinin sardığını belirtir

Kişi ameliyle birinden uzaklaşırken, diğerine yaklaşmaktadır

Kişinin cennete yaklaşması, cennetle kendi arasındaki perdeleri kaldırması demektir

ulema, hayırlı amellerin ve hususan Allah rızası için yapılan harcamaların bu perdeleri refedip kaldırdığını beyan etmiştir

Gazâlî der ki: "Cimrilik, dünyaya bağlanmanın meyvesidir; cömertlik ise zühd'ün yani dünyaya kıymet vermemenin meyvesidir

Meyveye yapılan övgü, muhakkak ki meyveyi veren ağaca yapılmış olur

Cömertlik, gerçek tevhid ve hakikî tevekküle ermenin sonucudur

Yani Allah'ın yaptığı vaade ve rızık hususunda verdiği garantiye samimi olarak inanmaktan neş'et eder

Bunlar ise, hadiste işaret edilen tevhid ağacının meyveleridir

Cimrilik ise şirkten neş'et eder

Bu da sebeplere bağlanıp kalmaktan ve Allah'ın vaadi hususunda düşülen şekk'ten neş'et eder

" 3- Tîbî, sahî ve bahîl kelimelerinin harf-i tarifli yani ma'rife olarak gelmesini ahd-i zihnî olarak yorumlar ve: "Burada kastedilen sahî ve bahl'den murad, şeriatça sahî ve bahil addedilen kimsedir (örfçe, insanlarca sahî ve bahil addedilen değil)" der

Bu mütalaayı yaptıktan sonra şu neticeyi beyan eder: "Öyleyse, zekâtını veren Allah'ın emrine uymuş, O'nu tazim etmiş ve mahlûkâtına olan şefkatini ortaya koyup, malından vererek yardım elini uzatmış olmaktadır

Bu kimse Allah'a da yakındır, insanlara da yakındır

Makamı da cennetten başka bir yer olamaz

Böyle yapmayanın durumu da bunun aksidir

İşte bu sebeple, hadiste söylendiği üzere, cahil olan cömerti Allah, âbid olan cimri'den daha çok sever

2- Yine Ebû Hüreyre hazretleri (radıyallâhu anh) anlatıyor: "Resûlullah (aleyhissalâtu vesselâm) bir hadis-i kudsîde, Allah Teala hazretlerinin şöyle söylediğini haber verdi: "Sen infak et, ben de sana infak edeyim" Efendimiz devamla dedi ki: "Allah'ın eli (yedullah) doludur Gece ve gündüz (boyu yapılan) arkası kesilmez infaklar onu azaltmaz Arz ve semâvâtın yaratılaşından beri Allah'ın infak ettiklerini düşünün! Bunlar, O'nun elindekinden hiçbir şey eksiltmemiştir O'nun Arş'ı suyun üzerindeydi Elinde mîzan da var, alçaltır, yükseltir" [Buhârî, Tevhîd 22, 35, Tefsir, Hûd 2, Nafakât 1; Müslim, Zekât 37, (993); Tirmizî, Tefsîr, (3048)

] AÇIKLAMA: 1- Bu hadisin baş kısmı hadis-i kudsîdir, yani mânası Allah'tan, lafzı Hz

Peygamber'dendir

Bu çeşit hadisler "Rabbim buyuruyor ki" diyerek Resûlullah'ın Allah'tan rivayeti şeklinde başlar

Her ne kadar bütün hadisler وَمَا يَنْطِقُ عَنِ الْهَوَى "O nefsinden konuşmaz, O'nun konuştuğu vahiyden başka bir şey değildir" (Necm 3-4) ayetiyle ilâhî garantiye mazhar ise de, bazıları nebevî içtihad olabilmektedir

Şu halde içtihad ihtimalinden uzak olmak kudsi hadisin imtiyazlarından biridir

2- Hadiste geçen, "Allah'ın eli" diye çevirdiğimiz yedullah tabiri bazı tariklerde yeminullah yani Allah'ın sağ eli diye gelmiştir

Ulema bunu nimet, hazineler diye anlamıştır

Öyle ise Allah'ın eli, Allah'ın hazineleri demektir

Hazine diye ifade edilen her çeşit malmülkteki tasarruf sağ elle yapılması sebebiyle, Cenâb-ı Hakk'ın zenginliğini (hazinelerini) ifade için yemînullah (Allah'ın sağ eli) tabiri kullanılmıştır

Dolu olmak'la Allah'ın nihayetsiz olan zenginliği ifade edilir, zîra O'nun nezdinde insan ilminin ihâtâdan aciz kalacağı zenginlikte rızık vardır

3- Hadiste birdenbire "O'nun arşı suyun üzerindeydi" cümlesinin yer almasını, bazı şârihler, Allah'ın zenginliğinin derecesinin ifade zımnında, Resulullah tarafından Arz ve semâvâtın yaratılışından beri Allah'ın infak ettikleri zikredilince, zihne kendiliğinden gelecek, "Bundan önce ne vardı?" sorusuna cevap olarak açıklarlar

Çünkü, yine Buhârî'de kaydedilen bir hadis arz ve sema'nın yaratılmasından önce Arş'ın su üstünde olduğunu belirtir:

كَانَ اللّهُ وَلَمْ يَكُنْ شَىْءٌ قَبْلَهُ وَكَانَ عَرْشُهُ على الْمَاءِ ثُمَّ خَلَقَ السَّمَواتِ وَاَرْضَ

"Allah vardı, O'ndan önce hiçbir şey yoktu

Arş'ı da su üstünde idi

Sonra semâvât ve arzı yarattı

" İlk yaratılanın Arş olduğu anlaşılmıştır

4- "Elinde mîzan vardı" cümlesi rivayetlerde "Diğer elinde mîzan vardı" şeklinde gelmiştir

Müteakip cümle: "Mîzanı kâh alçaltır kâh yükseltir" demektir

Hattâbî der ki: "Mîzan bir temsildir

Ondan maksad mahlûkât arasında yapılan taksimattır

Nitekim "alçaltır, yükseltir" ibaresi buna işaret eder

" Müslim'de gelen bir başka hadis burada kastedileni anlamamızda yardımcıdır: الْمِيزَانُ بِيَدِ الرَّحْمنِ يَرْفَعُ اَقْوَاماً وَيَضَعُ آخَرِينَ "Mîzan (terazi), Rahmân'ın elindedir

Bazı kavimleri yükseltir, bazı kavimleri de alçaltır

" Şu halde alçalan ve yükselen'in, Allah'ın iradesi altında olmak kaydıyla milletler olduğu anlaşılmaktadır

Mamafih, hadis başkaca anlamlara imkan tanıyacak vecizliktedir

5- Hadis, Resûlullah'ın ilâhî hakikatleri, insanların anlayacağı bir üsluba dökerek ifade ettiğinin güzel bir örneğini teşkil eder

Bildiğimiz ve gördüğümüz mefhum ve eşyalara benzetme sûretiyle görülmeyen hakikatler, temsiller şekli altında ifadeye dökülmektedir

Bu, hadislerde sıkça görülen bir metoddur

3- Hz Enes (radıyallâhu anh) anlatıyor: "Resûlullah (aleyhissalâtu vesselâm) yarın için hiçbir şey biriktirmezdi" [Tirmizî, Zühd 38, (2363)

] AÇIKLAMA: Resûlullah (aleyhissalâtu vesselâm)'ın mümtaz vasıflarından biri, yarın endişesi taşımaması idi

Bu sebeple kendisine ganimetlerden ayrılan payları ertesi güne bırakmadan dağıtırdı

Şarihler, Efendimiz'in bu hasletini, O'nun Cenâb-ı Hakk'ın "rezzâk" vasfına olan güveninin tamlığı ile îzah ederler

Şunu da belirtelim ki, bazı rivayetler ailesi için bir yıllık nafaka ayırdığını haber verir

Şârihler bu iki rivayet arasında tearuz olmadığını belirtirler

Çünkü, Efendimiz, haznedâr ve taksim edici durumundaydı

Eline ganimet vs

'den herhangi bir mal ulaşınca derhal hak sahiplerine dağıtırdı

Bu esnada, başkalarına olduğu şekilde ailesine de haklarını verir idi, zîra fey'de onların da hakları vardı

İbnu Dakîkul-Îd der ki: "Yarın için hiçbir şey biriktirmezdi

" hadisi: "Kendi nefsi için biriktirmezdi

" şeklinde te'vil edilmelidir , "Ehli için bir yıllık yiyeceklerini ayırırdı" hadisi de her ne kadar onlarda iştiraki olsa da başkası için yapılan biriktirmeye hamledilmelidir

" Münâvî şu açıklamada bulunur: "Ailesinin de, diğerleri gibi Allah'ın fey olarak verdiğinde hakları vardı

Onların nefisleri, haklarını yanlarında bulundurmadıkça mutmain olmuyordu

Resûlullah da onları, takatları haricinde bir şeye zorlamıyordu

" Yine Münâvî, Resûlullah (aleyhissalâtu vesselâm)'ı yiyecek biriktirmekten alıkoyan mahzuru "dağarcıkta olana güvenip Cenâb-ı Hakk'ın feyzinden talepten geri kalmak" olarak açıklar

4- Cübeyr İbnu Mut'im (radıyallâhu anh) anlatıyor: "Resûlullah (aleyhissalâtu vesselâm) Huneyn dönüşü yol alırken bedevîler ısrarla (ganimetin taksimini) taleb ediyorlardı Öyle ki bir ara, Resûlullah (aleyhissalâtu vesselâm)'ı bir semure ağacına doğru sıkıştırdılar ve ridasını kaptılar Bunun üzerine durup şunu söyledi: "Ridâmı verin, şu taşlar sayısınca koyun olsa, ben yine de onu aranızda taksim ederdim Ve sonra görürdünüz ki, ben ne cimriyim, ne yalancıyım, ne de korkağım" [Buhârî, Cihâd 24, Humus 19

] AÇIKLAMA: 1- Hâdise, rivayetten de anlaşılacağı üzere Huneyn sırasında cereyan etmiştir

Müslümanlar, Huneyn'de Havazinlilerle savaşmış, neticede Cenâb-ı Hakk'ın lütfu ile zafer kazanılmış, bol miktarda ganimet elde edilmiş idi

Çoksayıda esir (altı bin) ve sayısız deve ve koyun sürüleri ele geçirilmişti

Resûlullah (aleyhissalâtu vesselâm) bu ganimeti dağıtmakta acele etmek istemiyor, savaşılan yerden uzaklaşmak üzere durmadan yürüyüş emri veriyordu

Öncelikle bedeviler olmak üzere, savaşa katılan bazı gruplar ganimet dağıtımının gecikmesinden memnun değillerdi

Havazinlilerin mağlup lîderi Mâlik İbnu Avf'a, Resûlullah'ın, müslüman olduğu takdirde ailesini ve malını geri vereceğine dair saldığı haber üzerine Mâlik gelmiş, ona, kendi ailesi ve malından başka fazladan yüz deve verilmişti

Bilahare, mal ve adamlarının iadesi için gelen heyete Hz

Peygamber, geciktiklerini söyleyecek ve kendilerini daha önce beklediğini, bu yüzden taksim işini de te'hir ettiğini anlatacaktır

Şu halde, bedevîler, Resûlullah'ın bu niyetini sezmiş olacaklar ki, ganimetin bir an önce taksimi için müracaatlarını sıklaştırıp, tazyiklerini artırmış olmalıdırlar

Sadedinde olduğumuz rivayet, Hz

Peygamber (aleyhissalâtu vesselâm)'i taksim yapmak üzere karar verip mola emrini vermeye sevkeden son sahneyi tasvir etmektedir

İbnu Hacer'in kaydettiği bir başka veche göre, bedevîlerin tazyiki ile Hz

Peygamber'in devesi yoldan çıkar, bir semure ağacına sıkışır, bu fırsatta ridasını kaparlar

Rivayetin devamında Resûlullah (aleyhissalâtu vesselâm)'ın orada indiği ve müslümanların da indiği vs

belirtilir

2- HADİSTEN ELDE EDİLEN FÂİDELER * Hadis, cimrilik, yalan ve korkaklığı zemmetmektedir

* Müslümanların imamında bu vasıflardan hiçbiri olmamalıdır

* Hz

Peygamber aleyhissalâtu vesselam bedevîlerin kabalık ve anlayışsızlıklarına karşı sabır ve tahammül göstermiş, onları anlayışla karşılamıştır

* Kişinin, yeri gelince nefsindeki güzel hasletleri söylemesi câizdir

Kendisini korkak zannneden cahillere böyle olmadığını söylemek gibi

Bu mezmum olan fahr (övünme) değildir

* Hak taleb eden kimse, vaade razı olmalıdır, yeter ki vaad eden kimse sözünü yerine getirecek durumda olsun

* İmam muhayyerdir, ganimeti dilerse savaş biter bitmez dağıtır, dilerse daha sonra dağıtır

5- Ukbe İbnu'l-Hâris (radıyallâhu anh) anlatıyor: "Resûlullah (aleyhissalâtu vesselâm) bize ikindi namazı kıldırmış idi (Selam verince) acele ile cemaati yarıp evine girdi Halk onun bu telaşesinde hayrete düşmüştü Ancak geri dönmesi gecikmedi Gelince, (halkın merakını yüzlerinden anlayan Hz Peygamber şu açıklamayı yaptı): "Yanımda kalan birkısım altın vardı (namazda) onu hatırladım Beni alıkoyacağından korktum ve hemen gidip dağıttım" [Buhârî, Ezân155, amel fi's-Salât 18, Zekât 20, İsti'zân 36; Nesâî, 104 (3, 84)

] AÇIKLAMA: 1- Parantez içerisine koyduğumuz açıklayıcı ziyadeler, rivâyetin Buhârî'de ki bir başka vechinden alınmadır

2- Hz

Peygamber'in hâne-i saadetleri mescidin geri tarafındaki avlunun kenarlarında olduğu için gidip gelmesi çabuk olmuştur

Üstelik, Hz

Peygamber (aleyhissalâtu vesselâm) namazda hatırlamış olduğu dağıtılmamış altından bir an önce halas bulmak için, çok sür'atli ve telaşlı hareket etmiş, bu hal "ne oldu?" diye cemaatin merak ve endişesini takrik etmiştir

Resûlullah halkın merakını yüzlerinden okuduğu için hem bu meselede ders vermek ve hem de endişelerini gidermek için, daha onlar sormadan açıklama yapmıştır

3- Hadis namazda, namazla ilgisi olmayan dünyevî ve uhrevî şeyler tefekkür etmenin namazın sıhhatine mâni olmadığını göstermektedir

Ulema, "Dînî şeyler düşünmenin mahzuru, dünyevî şeyler düşünmekten daha hafiftir" demiştir

Esasen namazda zihnin, dünyevi şeylerle meşgul olmaması temenni edilen en güzel durumdur

Ancak bunu gerçekleştirmek zordur

Bu sebeple dinimiz, zihnî meşguliyetlerin, erkâna giren bir şeyin terkine sebep olmadıkça namazın sıhhatini bozmayacağını bildirmiştir

4- Ulemâ, bu hadisten, ayrıca selamdan sonra dua için beklemenin vacib olmadığı hükmünü çıkarmıştır

Keza: "İhtiyaç halinde cemaati yarıp çıkmak mübahtır, namazın içinde mübah bir işe azmetmek câizdir" denmiştir

5- Hadisin sonunda Resûlullâh'ın "Beni alıkoyacağından korktum] ibaresi, "Evde duran paranın, zihnimi kendisiyle meşgul ederek, Allah'a teveccüh edip O'na yönelmekten beni alıkoymasından korktum" demektir

6- Hz Enes (radıyallâhu anh) anlatıyor: "Muhâcirler Medîne'ye geldikleri vakit ellerinde hiçbir şey yoktu Ensar ise arazi ve akar sahibi kimselerdi Her yıl mallarını, ürünlerinin yarısını onlara vermek, bunlar da çalışma ve bakım işlerini üzerlerine almak şartıyla anlaştılar Enes'in annesi kendine ait olan bir hurmalığı Resûlullah (aleyhissalâtu vesselâm)'a verdi Resûlullah (aleyhissalâtu vesselâm) Hayberlilerle savaşıp orayı fethettikten sonra muhâcirler, bağlarını ensar'a iade ettiler Resûlullah (aleyhissalâtu vesselâm) da zikri geçen hurmalığı Enes'in annesine iâde etti" [Buhârî, Hibe 35; Müslim, Cihâd 70, (1771)

] AÇIKLAMA: 1- Muhacirler mal ve mülklerini bırakarak, kuru canlarıyla Medîne'ye geliyorlardı

Resûlullah (alehissalâtu vesselâm) onların geçim meseleleriyle yakından ilgilenmiştir

Bu maksadla ensarla aralarında kardeşleşme yaparak herbirini ensardan birinin varis olma hümüyle de kuvvetlendirilmişti

Muhâcir ve ensarî kardeşlerin ortaklığı farklı şekillerde tezahür etmiştir

Mesela Hz

Ömer, (radıyallâhu anh) ensarî kardeşiyle aynı tarlada münavebe ile birgün biri, bir gün diğeri çalıştıklarını anlatır

Sadedinde olduğumuz hadis, ensarîlerden bir kısmının, bağbahçenin ürününden yarısını almak kaydıyla muhâcire işletme hakkını verdiklerini ifade ediyor

Buhârî'nin bir rivayeti, Ensarîlerin, mallarının bir kısmını, muhâcirlere tamamen bağışlamayı teklif ettiklerini, ancak Resûlullah'ın malın aslını temlik mânasına gelen böylesi bir bağışı kabul etmediğini ifade eder

Şu halde, sadedinde olduğumuz hadiste, akarın aslına değil, işletmesine, bir başka ifade ile ondan elde edilecek ürüne ortaklığı esas alan bağış çeşidinin mevzubahis edildiğini görmekteyiz

Resûlullah (aleyhissalâtu vesselâm) fetihlerle birlikte Medîne ve yakın civarında araziler elde edilmeye başlandıkça, muhâcirlere verilen akarlar, eski sahiplerine iade edilmiştir

Benî'n Nadîr, Benî Kureyza ve Hayber yahudîlerinden alınan arazilerden sonra muhacirlerin ellerinde ensâr'ın menîha(1) olarak verdiği arazi kalmamıştır

Hadisten, Hz

Enes'in muhterem valideleri Ümmü Süleym hâtunun (radıyallâhu anhâ), Resûlullah'a tıpkı Enes'i hizmet için bağışladığı gibi, hurmalık da bağışladığını öğrenmekteyiz

Resûllullah, bu hurmalığı, azadlısı Ümmü Eymen'e vermiştir

Müslim'in bir rivayeti, bu hurmalığı Hz

Peygamber'in Ümmü Süleym'e iade ettiği zaman Ümmü Eymen'in vermek istemediğini, onu râzı edebilmek için Resûlullah'ın Ümmü Eymen (radıyallâhu anhâ)'e başka hurmalık gösterdiğinin, fakat öbürünün direndiğini, Resûlullah'ın miktarı artıra artıra on misline kadar çıkardığını,Ümmü Eymen'in, bundan sonra razı olduğunu belirtir

Bu rivayet, Resûlullah (aleyhissalâtu vesselâm)'ın kendisinin terbiyesinde emeği geçen bir kimsenin gönlünü kırmamak için ne kadar titiz, mütehammil ve keremkâr olduğunu gösterir

Ümmü Eymen (radıyallâhu anhâ)'in itirazı, herhalde, menîha'yı temlik zannetmiş olmasından ileri gelmiştir

1) Meniha: Koyun, keçi, sığır, deve, at gibi hayvanların süt, yün taşıma gibi menfaatlerinin, herhangi bir karşılık almadan bağışlanması Kişi hayvan besler, menfaatlerinden faydalanır, karşılık ödemez Bağ-bahçenin meniha olması demek, aslî mülkiyeti sahibinde mahfuz kalmak şartıyla, ürünlerinden istifade etmek üzere bağışlanması demektir Mal sâhibinin menîha'da herhangi bir ücret taleb etmesi mevzubahis değildir Kaynak: Kütüb-i Sitte Muhtasarı Tercüme ve Şerhi

27-10-2007	#1
Profil Bilgileri mum	Cömertlik (Sehâvet) ve Cimrilik (Buhl) Cömertlik (Sehâvet) ve Cimrilik (Buhl) başlıklı yazı Mumsema Cömertlik (Sehâvet) ve Cimrilik (Buhl) Forum Alev Cömertlik (Sehâvet) ve Cimrilik (Buhl) Cimrilik, dünyaya bağlanmanın meyvesidir; cömertlik ise zühd'ün yani dünyaya kıymet vermemenin meyvesidir Meyveye yapılan övgü, muhakkak ki meyveyi veren ağaca yapılmış olur (Gazâlî) 1- Hz Ebû Hüreyre (radıyallâhu anh) anlatıyor: "Resulullah (aleyhissalâtu vesselâm) buyurdular ki: "Sehâvet sahibi Allah'a yakındır, insanlara yakındır, cennete yakındır, cehennemden uzaktır Cimri ise Allah'tan uzaktır, insanlardan uzaktır, cennetten uzaktır, cehenneme yakındır Câhil sehâvet sahibini Allah, cimri ibadet düşkününden daha çok sever" [Tirmizî, Birr 40, (1962)] AÇIKLAMA: 1- Sehâvet, Aynî'nin açıklamasına göre, "Uygun olanı uygun olana vermek, kendi kazancından, herhangi bir karşılık almadan harcamaktır Bu, güzel ahlaklardan biridir, hatta en başta gelenlerden biridir Buhl (cimrilik) bunun zıddıdır" Sehâvet dilimizde cömertlik olarak ifade edilir Sahî de cömert demektir 2- Sahî'nin yani cömert kişinin Allah'a yakın olmasından maksad mesafe yönüyle yakınlık değildir Allah'ın rahmetine ve sevabına yakınlıktır Zîra Allah'a mekan ve cihet nisbet etmek Caiz değildir İnsanlara yakın olması da onların muhabbeti, sevgi ve hürmet gibi manevi yakınlıklarını ifade eder, burada da mekan yakınlığı maksud değildir Cennete yakınlık'tan murad mesafe yakınlığı olabilir, bu caizdir Çünkü, malından Allah rızası için bol bol layık olan yerlerde sarfetmekle cennete götüren yola sülûk etmiş olmaktadır Hadisler cennet ve cehennemin etrafını mekruhât ve şehevât perdelerinin sardığını belirtir Kişi ameliyle birinden uzaklaşırken, diğerine yaklaşmaktadır Kişinin cennete yaklaşması, cennetle kendi arasındaki perdeleri kaldırması demektir ulema, hayırlı amellerin ve hususan Allah rızası için yapılan harcamaların bu perdeleri refedip kaldırdığını beyan etmiştir Gazâlî der ki: "Cimrilik, dünyaya bağlanmanın meyvesidir; cömertlik ise zühd'ün yani dünyaya kıymet vermemenin meyvesidir Meyveye yapılan övgü, muhakkak ki meyveyi veren ağaca yapılmış olur Cömertlik, gerçek tevhid ve hakikî tevekküle ermenin sonucudur Yani Allah'ın yaptığı vaade ve rızık hususunda verdiği garantiye samimi olarak inanmaktan neş'et eder Bunlar ise, hadiste işaret edilen tevhid ağacının meyveleridir Cimrilik ise şirkten neş'et eder Bu da sebeplere bağlanıp kalmaktan ve Allah'ın vaadi hususunda düşülen şekk'ten neş'et eder" 3- Tîbî, sahî ve bahîl kelimelerinin harf-i tarifli yani ma'rife olarak gelmesini ahd-i zihnî olarak yorumlar ve: "Burada kastedilen sahî ve bahl'den murad, şeriatça sahî ve bahil addedilen kimsedir (örfçe, insanlarca sahî ve bahil addedilen değil)" der Bu mütalaayı yaptıktan sonra şu neticeyi beyan eder: "Öyleyse, zekâtını veren Allah'ın emrine uymuş, O'nu tazim etmiş ve mahlûkâtına olan şefkatini ortaya koyup, malından vererek yardım elini uzatmış olmaktadır Bu kimse Allah'a da yakındır, insanlara da yakındır Makamı da cennetten başka bir yer olamaz Böyle yapmayanın durumu da bunun aksidir İşte bu sebeple, hadiste söylendiği üzere, cahil olan cömerti Allah, âbid olan cimri'den daha çok sever 2- Yine Ebû Hüreyre hazretleri (radıyallâhu anh) anlatıyor: "Resûlullah (aleyhissalâtu vesselâm) bir hadis-i kudsîde, Allah Teala hazretlerinin şöyle söylediğini haber verdi: "Sen infak et, ben de sana infak edeyim" Efendimiz devamla dedi ki: "Allah'ın eli (yedullah) doludur Gece ve gündüz (boyu yapılan) arkası kesilmez infaklar onu azaltmaz Arz ve semâvâtın yaratılaşından beri Allah'ın infak ettiklerini düşünün! Bunlar, O'nun elindekinden hiçbir şey eksiltmemiştir O'nun Arş'ı suyun üzerindeydi Elinde mîzan da var, alçaltır, yükseltir" [Buhârî, Tevhîd 22, 35, Tefsir, Hûd 2, Nafakât 1; Müslim, Zekât 37, (993); Tirmizî, Tefsîr, (3048)] AÇIKLAMA: 1- Bu hadisin baş kısmı hadis-i kudsîdir, yani mânası Allah'tan, lafzı Hz Peygamber'dendir Bu çeşit hadisler "Rabbim buyuruyor ki" diyerek Resûlullah'ın Allah'tan rivayeti şeklinde başlar Her ne kadar bütün hadisler وَمَا يَنْطِقُ عَنِ الْهَوَى "O nefsinden konuşmaz, O'nun konuştuğu vahiyden başka bir şey değildir" (Necm 3-4) ayetiyle ilâhî garantiye mazhar ise de, bazıları nebevî içtihad olabilmektedir Şu halde içtihad ihtimalinden uzak olmak kudsi hadisin imtiyazlarından biridir 2- Hadiste geçen, "Allah'ın eli" diye çevirdiğimiz yedullah tabiri bazı tariklerde yeminullah yani Allah'ın sağ eli diye gelmiştir Ulema bunu nimet, hazineler diye anlamıştır Öyle ise Allah'ın eli, Allah'ın hazineleri demektir Hazine diye ifade edilen her çeşit malmülkteki tasarruf sağ elle yapılması sebebiyle, Cenâb-ı Hakk'ın zenginliğini (hazinelerini) ifade için yemînullah (Allah'ın sağ eli) tabiri kullanılmıştır Dolu olmak'la Allah'ın nihayetsiz olan zenginliği ifade edilir, zîra O'nun nezdinde insan ilminin ihâtâdan aciz kalacağı zenginlikte rızık vardır 3- Hadiste birdenbire "O'nun arşı suyun üzerindeydi" cümlesinin yer almasını, bazı şârihler, Allah'ın zenginliğinin derecesinin ifade zımnında, Resulullah tarafından Arz ve semâvâtın yaratılışından beri Allah'ın infak ettikleri zikredilince, zihne kendiliğinden gelecek, "Bundan önce ne vardı?" sorusuna cevap olarak açıklarlar Çünkü, yine Buhârî'de kaydedilen bir hadis arz ve sema'nın yaratılmasından önce Arş'ın su üstünde olduğunu belirtir: كَانَ اللّهُ وَلَمْ يَكُنْ شَىْءٌ قَبْلَهُ وَكَانَ عَرْشُهُ على الْمَاءِ ثُمَّ خَلَقَ السَّمَواتِ وَاَرْضَ "Allah vardı, O'ndan önce hiçbir şey yoktu Arş'ı da su üstünde idi Sonra semâvât ve arzı yarattı" İlk yaratılanın Arş olduğu anlaşılmıştır 4- "Elinde mîzan vardı" cümlesi rivayetlerde "Diğer elinde mîzan vardı" şeklinde gelmiştir Müteakip cümle: "Mîzanı kâh alçaltır kâh yükseltir" demektir Hattâbî der ki: "Mîzan bir temsildir Ondan maksad mahlûkât arasında yapılan taksimattır Nitekim "alçaltır, yükseltir" ibaresi buna işaret eder" Müslim'de gelen bir başka hadis burada kastedileni anlamamızda yardımcıdır: الْمِيزَانُ بِيَدِ الرَّحْمنِ يَرْفَعُ اَقْوَاماً وَيَضَعُ آخَرِينَ "Mîzan (terazi), Rahmân'ın elindedir Bazı kavimleri yükseltir, bazı kavimleri de alçaltır" Şu halde alçalan ve yükselen'in, Allah'ın iradesi altında olmak kaydıyla milletler olduğu anlaşılmaktadır Mamafih, hadis başkaca anlamlara imkan tanıyacak vecizliktedir 5- Hadis, Resûlullah'ın ilâhî hakikatleri, insanların anlayacağı bir üsluba dökerek ifade ettiğinin güzel bir örneğini teşkil eder Bildiğimiz ve gördüğümüz mefhum ve eşyalara benzetme sûretiyle görülmeyen hakikatler, temsiller şekli altında ifadeye dökülmektedir Bu, hadislerde sıkça görülen bir metoddur 3- Hz Enes (radıyallâhu anh) anlatıyor: "Resûlullah (aleyhissalâtu vesselâm) yarın için hiçbir şey biriktirmezdi" [Tirmizî, Zühd 38, (2363)] AÇIKLAMA: Resûlullah (aleyhissalâtu vesselâm)'ın mümtaz vasıflarından biri, yarın endişesi taşımaması idi Bu sebeple kendisine ganimetlerden ayrılan payları ertesi güne bırakmadan dağıtırdı Şarihler, Efendimiz'in bu hasletini, O'nun Cenâb-ı Hakk'ın "rezzâk" vasfına olan güveninin tamlığı ile îzah ederler Şunu da belirtelim ki, bazı rivayetler ailesi için bir yıllık nafaka ayırdığını haber verir Şârihler bu iki rivayet arasında tearuz olmadığını belirtirler Çünkü, Efendimiz, haznedâr ve taksim edici durumundaydı Eline ganimet vs'den herhangi bir mal ulaşınca derhal hak sahiplerine dağıtırdı Bu esnada, başkalarına olduğu şekilde ailesine de haklarını verir idi, zîra fey'de onların da hakları vardı İbnu Dakîkul-Îd der ki: "Yarın için hiçbir şey biriktirmezdi" hadisi: "Kendi nefsi için biriktirmezdi" şeklinde te'vil edilmelidir , "Ehli için bir yıllık yiyeceklerini ayırırdı" hadisi de her ne kadar onlarda iştiraki olsa da başkası için yapılan biriktirmeye hamledilmelidir" Münâvî şu açıklamada bulunur: "Ailesinin de, diğerleri gibi Allah'ın fey olarak verdiğinde hakları vardı Onların nefisleri, haklarını yanlarında bulundurmadıkça mutmain olmuyordu Resûlullah da onları, takatları haricinde bir şeye zorlamıyordu" Yine Münâvî, Resûlullah (aleyhissalâtu vesselâm)'ı yiyecek biriktirmekten alıkoyan mahzuru "dağarcıkta olana güvenip Cenâb-ı Hakk'ın feyzinden talepten geri kalmak" olarak açıklar 4- Cübeyr İbnu Mut'im (radıyallâhu anh) anlatıyor: "Resûlullah (aleyhissalâtu vesselâm) Huneyn dönüşü yol alırken bedevîler ısrarla (ganimetin taksimini) taleb ediyorlardı Öyle ki bir ara, Resûlullah (aleyhissalâtu vesselâm)'ı bir semure ağacına doğru sıkıştırdılar ve ridasını kaptılar Bunun üzerine durup şunu söyledi: "Ridâmı verin, şu taşlar sayısınca koyun olsa, ben yine de onu aranızda taksim ederdim Ve sonra görürdünüz ki, ben ne cimriyim, ne yalancıyım, ne de korkağım" [Buhârî, Cihâd 24, Humus 19] AÇIKLAMA: 1- Hâdise, rivayetten de anlaşılacağı üzere Huneyn sırasında cereyan etmiştir Müslümanlar, Huneyn'de Havazinlilerle savaşmış, neticede Cenâb-ı Hakk'ın lütfu ile zafer kazanılmış, bol miktarda ganimet elde edilmiş idi Çoksayıda esir (altı bin) ve sayısız deve ve koyun sürüleri ele geçirilmişti Resûlullah (aleyhissalâtu vesselâm) bu ganimeti dağıtmakta acele etmek istemiyor, savaşılan yerden uzaklaşmak üzere durmadan yürüyüş emri veriyordu Öncelikle bedeviler olmak üzere, savaşa katılan bazı gruplar ganimet dağıtımının gecikmesinden memnun değillerdi Havazinlilerin mağlup lîderi Mâlik İbnu Avf'a, Resûlullah'ın, müslüman olduğu takdirde ailesini ve malını geri vereceğine dair saldığı haber üzerine Mâlik gelmiş, ona, kendi ailesi ve malından başka fazladan yüz deve verilmişti Bilahare, mal ve adamlarının iadesi için gelen heyete Hz Peygamber, geciktiklerini söyleyecek ve kendilerini daha önce beklediğini, bu yüzden taksim işini de te'hir ettiğini anlatacaktır Şu halde, bedevîler, Resûlullah'ın bu niyetini sezmiş olacaklar ki, ganimetin bir an önce taksimi için müracaatlarını sıklaştırıp, tazyiklerini artırmış olmalıdırlar Sadedinde olduğumuz rivayet, Hz Peygamber (aleyhissalâtu vesselâm)'i taksim yapmak üzere karar verip mola emrini vermeye sevkeden son sahneyi tasvir etmektedir İbnu Hacer'in kaydettiği bir başka veche göre, bedevîlerin tazyiki ile Hz Peygamber'in devesi yoldan çıkar, bir semure ağacına sıkışır, bu fırsatta ridasını kaparlar Rivayetin devamında Resûlullah (aleyhissalâtu vesselâm)'ın orada indiği ve müslümanların da indiği vs belirtilir 2- HADİSTEN ELDE EDİLEN FÂİDELER * Hadis, cimrilik, yalan ve korkaklığı zemmetmektedir * Müslümanların imamında bu vasıflardan hiçbiri olmamalıdır * Hz Peygamber aleyhissalâtu vesselam bedevîlerin kabalık ve anlayışsızlıklarına karşı sabır ve tahammül göstermiş, onları anlayışla karşılamıştır * Kişinin, yeri gelince nefsindeki güzel hasletleri söylemesi câizdir Kendisini korkak zannneden cahillere böyle olmadığını söylemek gibi Bu mezmum olan fahr (övünme) değildir * Hak taleb eden kimse, vaade razı olmalıdır, yeter ki vaad eden kimse sözünü yerine getirecek durumda olsun * İmam muhayyerdir, ganimeti dilerse savaş biter bitmez dağıtır, dilerse daha sonra dağıtır 5- Ukbe İbnu'l-Hâris (radıyallâhu anh) anlatıyor: "Resûlullah (aleyhissalâtu vesselâm) bize ikindi namazı kıldırmış idi (Selam verince) acele ile cemaati yarıp evine girdi Halk onun bu telaşesinde hayrete düşmüştü Ancak geri dönmesi gecikmedi Gelince, (halkın merakını yüzlerinden anlayan Hz Peygamber şu açıklamayı yaptı): "Yanımda kalan birkısım altın vardı (namazda) onu hatırladım Beni alıkoyacağından korktum ve hemen gidip dağıttım" [Buhârî, Ezân155, amel fi's-Salât 18, Zekât 20, İsti'zân 36; Nesâî, 104 (3, 84)] AÇIKLAMA: 1- Parantez içerisine koyduğumuz açıklayıcı ziyadeler, rivâyetin Buhârî'de ki bir başka vechinden alınmadır 2- Hz Peygamber'in hâne-i saadetleri mescidin geri tarafındaki avlunun kenarlarında olduğu için gidip gelmesi çabuk olmuştur Üstelik, Hz Peygamber (aleyhissalâtu vesselâm) namazda hatırlamış olduğu dağıtılmamış altından bir an önce halas bulmak için, çok sür'atli ve telaşlı hareket etmiş, bu hal "ne oldu?" diye cemaatin merak ve endişesini takrik etmiştir Resûlullah halkın merakını yüzlerinden okuduğu için hem bu meselede ders vermek ve hem de endişelerini gidermek için, daha onlar sormadan açıklama yapmıştır 3- Hadis namazda, namazla ilgisi olmayan dünyevî ve uhrevî şeyler tefekkür etmenin namazın sıhhatine mâni olmadığını göstermektedir Ulema, "Dînî şeyler düşünmenin mahzuru, dünyevî şeyler düşünmekten daha hafiftir" demiştir Esasen namazda zihnin, dünyevi şeylerle meşgul olmaması temenni edilen en güzel durumdur Ancak bunu gerçekleştirmek zordur Bu sebeple dinimiz, zihnî meşguliyetlerin, erkâna giren bir şeyin terkine sebep olmadıkça namazın sıhhatini bozmayacağını bildirmiştir 4- Ulemâ, bu hadisten, ayrıca selamdan sonra dua için beklemenin vacib olmadığı hükmünü çıkarmıştır Keza: "İhtiyaç halinde cemaati yarıp çıkmak mübahtır, namazın içinde mübah bir işe azmetmek câizdir" denmiştir 5- Hadisin sonunda Resûlullâh'ın "Beni alıkoyacağından korktum] ibaresi, "Evde duran paranın, zihnimi kendisiyle meşgul ederek, Allah'a teveccüh edip O'na yönelmekten beni alıkoymasından korktum" demektir 6- Hz Enes (radıyallâhu anh) anlatıyor: "Muhâcirler Medîne'ye geldikleri vakit ellerinde hiçbir şey yoktu Ensar ise arazi ve akar sahibi kimselerdi Her yıl mallarını, ürünlerinin yarısını onlara vermek, bunlar da çalışma ve bakım işlerini üzerlerine almak şartıyla anlaştılar Enes'in annesi kendine ait olan bir hurmalığı Resûlullah (aleyhissalâtu vesselâm)'a verdi Resûlullah (aleyhissalâtu vesselâm) Hayberlilerle savaşıp orayı fethettikten sonra muhâcirler, bağlarını ensar'a iade ettiler Resûlullah (aleyhissalâtu vesselâm) da zikri geçen hurmalığı Enes'in annesine iâde etti" [Buhârî, Hibe 35; Müslim, Cihâd 70, (1771)] AÇIKLAMA: 1- Muhacirler mal ve mülklerini bırakarak, kuru canlarıyla Medîne'ye geliyorlardı Resûlullah (alehissalâtu vesselâm) onların geçim meseleleriyle yakından ilgilenmiştir Bu maksadla ensarla aralarında kardeşleşme yaparak herbirini ensardan birinin varis olma hümüyle de kuvvetlendirilmişti Muhâcir ve ensarî kardeşlerin ortaklığı farklı şekillerde tezahür etmiştir Mesela Hz Ömer, (radıyallâhu anh) ensarî kardeşiyle aynı tarlada münavebe ile birgün biri, bir gün diğeri çalıştıklarını anlatır Sadedinde olduğumuz hadis, ensarîlerden bir kısmının, bağbahçenin ürününden yarısını almak kaydıyla muhâcire işletme hakkını verdiklerini ifade ediyor Buhârî'nin bir rivayeti, Ensarîlerin, mallarının bir kısmını, muhâcirlere tamamen bağışlamayı teklif ettiklerini, ancak Resûlullah'ın malın aslını temlik mânasına gelen böylesi bir bağışı kabul etmediğini ifade eder Şu halde, sadedinde olduğumuz hadiste, akarın aslına değil, işletmesine, bir başka ifade ile ondan elde edilecek ürüne ortaklığı esas alan bağış çeşidinin mevzubahis edildiğini görmekteyiz Resûlullah (aleyhissalâtu vesselâm) fetihlerle birlikte Medîne ve yakın civarında araziler elde edilmeye başlandıkça, muhâcirlere verilen akarlar, eski sahiplerine iade edilmiştir Benî'n Nadîr, Benî Kureyza ve Hayber yahudîlerinden alınan arazilerden sonra muhacirlerin ellerinde ensâr'ın menîha(1) olarak verdiği arazi kalmamıştır Hadisten, Hz Enes'in muhterem valideleri Ümmü Süleym hâtunun (radıyallâhu anhâ), Resûlullah'a tıpkı Enes'i hizmet için bağışladığı gibi, hurmalık da bağışladığını öğrenmekteyiz Resûllullah, bu hurmalığı, azadlısı Ümmü Eymen'e vermiştir Müslim'in bir rivayeti, bu hurmalığı Hz Peygamber'in Ümmü Süleym'e iade ettiği zaman Ümmü Eymen'in vermek istemediğini, onu râzı edebilmek için Resûlullah'ın Ümmü Eymen (radıyallâhu anhâ)'e başka hurmalık gösterdiğinin, fakat öbürünün direndiğini, Resûlullah'ın miktarı artıra artıra on misline kadar çıkardığını,Ümmü Eymen'in, bundan sonra razı olduğunu belirtir Bu rivayet, Resûlullah (aleyhissalâtu vesselâm)'ın kendisinin terbiyesinde emeği geçen bir kimsenin gönlünü kırmamak için ne kadar titiz, mütehammil ve keremkâr olduğunu gösterir Ümmü Eymen (radıyallâhu anhâ)'in itirazı, herhalde, menîha'yı temlik zannetmiş olmasından ileri gelmiştir 1) Meniha: Koyun, keçi, sığır, deve, at gibi hayvanların süt, yün taşıma gibi menfaatlerinin, herhangi bir karşılık almadan bağışlanması Kişi hayvan besler, menfaatlerinden faydalanır, karşılık ödemez Bağ-bahçenin meniha olması demek, aslî mülkiyeti sahibinde mahfuz kalmak şartıyla, ürünlerinden istifade etmek üzere bağışlanması demektir Mal sâhibinin menîha'da herhangi bir ücret taleb etmesi mevzubahis değildir Kaynak: Kütüb-i Sitte Muhtasarı Tercüme ve Şerhi


Yazdırılabilir şekli göster Sayfayı E-Mail olarak gönder